ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЕСТУ ҚАБІЛЕТІ БҰЗЫЛҒАН ЕРЕСЕК ХАЛЫҚТЫҢ ӨМІР СҮРУ САПАСЫ

Өзектілігі. Есту қабілетінің бұзылуы ересек халықтың өмір сапасының төмендеуіне және мүгедектікке әкелетін негізгі себептердің бірі болып табылады. Посткеңестік елдерде, соның ішінде Қазақстанда, есту қабілеті бойынша мүгедектік көбіне медициналық критерийлер негізінде анықталады. Бұл жеңіл және орташа дәрежедегі есту төмендеуі кезінде де әлеуметтік-психологиялық салдардың жеткілікті бағаланбауына алып келуі мүмкін.

Зерттеудің мақсаты. Қазақстан Республикасындағы ересек адамдардың есту қабілетінің бұзылуына байланысты өмір сапасын «Егде жастағы адамдардағы есту кемістігін бағалау сауалнамасы» (ағылш.: Hearing Handicap Inventory for the Elderly, HHIE) және «Ересектердегі есту кемістігін бағалау сауалнамасы» (ағылш.: Hearing Handicap Inventory for Adults, HHIA) арқылы бағалау, сондай-ақ естудің аудиометриялық төмендеу дәрежесі мен есту бұзылысына байланысты субъективті қабылданатын шектеулер арасындағы байланысты талдау.

Материалдар мен әдістер. Зерттеу көлденең (cross-sectional) дизайнда жүргізілді. Оған ≥18 жастағы, аудиометриялық түрде расталған есту қабілетінің бұзылысы бар 48 респондент қатысты. Өмір сапасын бағалау үшін егде жастағы адамдардағы есту кемістігін бағалау сауалнамасы және ересектердегі есту кемістігін бағалау сауалнамасы қолданылды. Деректерді талдау барысында сипаттамалық статистика және корреляциялық талдау әдістері пайдаланылды.

Нәтижелер. Ересектер және егде жастағы адамдардағы есту кемістігін бағалау сауалнамалар бойынша орташа жиынтық балл 62,4 ± 15,3 болды, бұл субъективті функционалдық шектеулердің айқын деңгейін көрсетеді. Қатысушылардың 65 %-дан астамында өмір сапасының айқын төмендеуі (≥43 балл) анықталды, оның ішінде жеңіл және орташа дәрежедегі есту төмендеуі бар адамдар да бар. Есту қабілетінің төмендеу дәрежесі мен егде жастағы адамдардағы есту кемістігін бағалау сауалнамасы және ересектердегі есту кемістігін бағалау сауалнамасы бойынша жиынтық балы арасында статистикалық тұрғыдан мәнді корреляция анықталды (ρ = 0,74; p < 0,001). Сонымен қатар жас пен есту кемістігінің айқындылығы арасында да мәнді байланыс байқалды (ρ = 0,49; p < 0,001).

Қорытынды. Есту қабілетінің бұзылуы Қазақстандағы ересек адамдардың өмір сапасына мүгедектіктің ресми мәртебесіне қарамастан елеулі теріс әсер етеді. Есту кемістігін бағалауға арналған сауалнамаларды қолдану аурудың жасырын ауыртпалығын анықтауға мүмкіндік береді және оларды клиникалық және медициналық-әлеуметтік практикаға енгізу қажет.

1. World Health Organization. (2025). Deafness and hearing loss. Retrieved January 10, 2026, from https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/deafness-and-hearing-loss

2. Dedeoglu, S., Toprak, S. F., Sırma, E., & Dönmezdil, S. (2025). When sound fades: Depression and anxiety in adults with hearing loss – A cross-sectional study. Healthcare, 13(24), 3320. DOI: https://doi.org/10.3390/healthcare13243320

3. Huang, H., Wang, J., Jiang, C. Q., et al. (2022). Hearing loss and depressive symptoms in older Chinese: Whether social isolation plays a role. BMC Geriatrics, 22, 620. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-022-03311-0

4. Hamrah, M. S., Bartlett, L., Goldberg, L. R., Bindoff, A., & Vickers, J. C. (2024). Hearing loss, social isolation, and depression in participants aged 50 years or over in Tasmania, Australia. Australasian Journal on Ageing, 43(4), 692-699. DOI: https://doi.org/10.1111/ajag.13363

5. Huang, A. R., Reed, N. S., Deal, J. A., Arnold, M., Burgard, S., Chisolm, T., Couper, D., Glynn, N. W., Gmelin, T., Goman, A. M., Gravens-Mueller, L., Hayden, K. M., Mitchell, C., Pankow, J. S., Pike, J. R., Sanchez, V., Schrack, J. A., Coresh, J., & Lin, F. R. (2024). Loneliness and social network characteristics among older adults with hearing loss in the ACHIEVE study. The Journals of Gerontology: Series A, 79(2). DOI: https://doi.org/10.1093/gerona/glad196

6. Zhao, Q., Chen, F., Song, X., et al. (2025). Hearing loss and cognitive impairment among older adults: Findings from the China Health and Retirement Longitudinal Study. BMC Public Health, 25, 1588. DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-025-22860-8

7. Nocini, R., Henry, B. M., Lippi, G., & Mattiuzzi, C. (2023). Estimating the worldwide burden of health loss due to hearing loss. European Journal of Public Health, 33(1), 146-148. DOI: https://doi.org/10.1093/eurpub/ckac171

8. Shen, Y., Zhou, T., Zou, W., Zhang, J., Yan, S., Ye, H., & Huang, W. (2025). Global, regional, and national burden of hearing loss from 1990 to 2021: Findings from the 2021 Global Burden of Disease Study. Annals of Medicine, 57(1), 2527367. DOI: https://doi.org/10.1080/07853890.2025.2527367

9. Government of the Republic of Kazakhstan. (2023). Social Code of the Republic of Kazakhstan (No. 224-VII ZRK, April 20, 2023). Retrieved January 10, 2026, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2300000224

10. Ministry of Health of the Republic of Kazakhstan. (2025). Order No. 64 of July 9, 2025, on amendments to the Order No. KR DSM-175/2020 on approval of forms of accounting documentation in healthcare. Retrieved January 10, 2026, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2500036441

11. Ministry of Health of the Republic of Kazakhstan. (2025). Order No. 92 of September 12, 2025, on amendments and additions to Order No. KR DSM-306/2020 on approval of rules for providing audiological care to the population. Retrieved January 10, 2026, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2500036828

12. Weinstein, B. E., & Ventry, I. M. (1983). Audiometric correlates of the Hearing Handicap Inventory for the elderly. Journal of Speech and Hearing Disorders, 48(4), 379-384. DOI: https://doi.org/10.1044/jshd.4804.379

13. Newman, C. W., Weinstein, B. E., Jacobson, G. P., & Hug, G. A. (1990). The Hearing Handicap Inventory for Adults: Psychometric adequacy and audiometric correlates. Ear and Hearing, 11(6), 430-433. DOI: https://doi.org/10.1097/00003446-199012000-00004

14. Alqudah, S., Zaitoun, M., Almomani, F., Alshdifat, K., & Alhanada, M. (2020). Adaptation of the Arabic versions of the Hearing Handicap Inventory for adults and the elderly with permanent sensorineural hearing loss. International Journal of Audiology, 59(11), 818-822. DOI: https://doi.org/10.1080/14992027.2020.1767809

15. Di Berardino, F., Nocini, R., Ariotti, B., Apa, E., Gherpelli, C., & Monzani, D. (2023). Validity of the Italian adaptation of the Hearing Handicap Inventory for the Elderly (HHIE-It). Acta Otorhinolaryngologica Italica, 43(1), 74-81. DOI: https://doi.org/10.14639/0392-100X-N2116

16. Zam Zam, T. Z. H. B. T., Dzulkarnain, A. A. A., Rahmat, S., & Jusoh, M. (2019). Translation, adaptation, and cross-cultural validation of the Hearing Handicap Inventory for Adults in the Malay language. Journal of Audiology & Otology, 23(3), 129-134. DOI: https://doi.org/10.7874/jao.2018.00395

17. Turton, L. (n.d.). Guidelines for best practice in the audiological management of adults with severe and profound hearing loss. DOI: http://dx.doi.org/10.1055/s-0040-1714744

18. Alqudah, S., Zuriekat, M., & Shatarah, A. (2024). Impact of hearing impairment on the mental status of adults and older adults in Jordanian society. PLoS ONE, 19(3), e0298616. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0298616

19. Shan, A., Ting, J. S., Price, C., Goman, A. M., Willink, A., Reed, N. S., & Nieman, C. L. (2020). Hearing loss and employment: A systematic review of the association between hearing loss and employment among adults. Journal of Laryngology & Otology, 134(5), 387-397. DOI: https://doi.org/10.1017/S0022215120001012

20. Tsimpida, D., Kontopantelis, E., Ashcroft, D., & Panagioti, M. (2020). Comparison of self-reported measures of hearing with an objective audiometric measure in adults in the English Longitudinal Study of Ageing. JAMA Network Open, 3(8), e2015009. DOI: https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2020.15009

21. Taylor, K. S., & Jurma, J. (n.d.). Gender-specific audiologic rehabilitation programs and differences in perception of hearing handicap. Audiology Online. Retrieved February 12, 2026, from https://www.audiologyonline.com/articles/gender-specific-audiologic-rehabilitation-programs-1109

22. Sex-specific factors in quality of life among deaf and hard-of-hearing adults. (2025). ResearchSquare. Retrieved February 12, 2026, from https://www.researchsquare.com/article/rs-6330544/v1.pdf

23. Yerraguntla, K., & Granberg, S. (2021). Validation of the Brief International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) core set for hearing loss: An international multicentre study. International Journal of Audiology, 60(6), 412-420. DOI: https://doi.org/10.1080/14992027.2020.1846088

24. Gagné, J. P. (2016). The ICF: A classification system and an ideal conceptual framework for audiologic rehabilitation. ASHA.

25. Ministry of Labor and Social Protection of the Population of the Republic of Kazakhstan. (2025). Order No. 131 of May 2, 2025, on amendments to the rules for conducting medical and social expertise and standards for special social services. Retrieved February 12, 2026, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2500036078

26. Ministry of Labor and Social Protection of the Population of the Republic of Kazakhstan. (2023). Order No. 287 of June 30, 2023, on approval of rules for providing persons with disabilities with prosthetic and orthopedic assistance and assistive devices. Retrieved February 12, 2026, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300032993

27. Sydlowski, S. A., Marinelli, J. P., Lohse, C. M., Carlson, M. L., & Hearing Health Collaborative. (2022). Hearing health perceptions and literacy among primary healthcare providers in the United States: A national cross-sectional survey. Otology & Neurotology, 43(8), 894-899. DOI: https://doi.org/10.1097/MAO.0000000000003616

28. US Preventive Services Task Force. (2021). Screening for hearing loss in older adults: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA, 325(12), 1196-1201. DOI: https://doi.org/10.1001/jama.2021.2566

29. Gubskaya, K., Baibulov, M., Urazalina, D., & Tuleshova, G. (2024). Presbyacusis: Justification of diagnosis in screening conditions. Interdisciplinary Approaches to Medicine, 5(2), 18-25. DOI: https://doi.org/10.26577/appmed2024v5i23

30. Bukenova, Z., Orazova, G., Cansiz, H., Kassenova, D., Suleimenova, R., & Rakhmetova, V. (2024). Comparative analysis of methods of audiological screening of the adult population: Global and Kazakhstani experience. Journal of Health Development, 2(56), 52-60. DOI: https://doi.org/10.32921/2225-9929-2024-2-56-52-60