ЦЕРЕБРАЛДЫ САЛ АУРУЫ БАР БАЛАЛАРҒА СТОМАТОЛОГИЯЛЫҚ КӨМЕКТІҢ ҚОЛЖЕТІМДІЛІГІНЕ ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР

Өзектілігі. Ауыз қуысының саулығы адамның жалпы денсаулық жағдайымен тығыз байланысты. Балалардағы церебралды сал ауруы бар балалар қозғалыс, когнитивтік және мінез-құлық ерекшеліктеріне байланысты стоматологиялық аурулардың жоғары қаупіне ие, бұл олардың өмір сүру сапасына теріс әсер етеді. Стоматологиялық көмектің уақытылы көрсетілуінің маңыздылығына қарамастан, оның қолжетімділігі клиникалық, ұйымдастырушылық және білім беру факторларымен жиі шектеледі.

Мақсаты. Балалардағы церебралды сал ауруы бар балаларға стоматологиялық көмектің қолжетімділігі мен ұйымдастырылуына әсер ететін факторларды талдау, сондай-ақ мамандардың кәсіби даярлығы мен ұйымдастырушылық-жүйелік жағдайлардың стоматологиялық көмектің сапасы мен қолжетімділігінің негізгі детерминанттары ретіндегі рөлін бағалау.

Материалдар мен әдістер. Ғылыми жарияланымдарға, клиникалық ұсынымдарға және нормативтік құжаттарға аналитикалық шолу жүргізілді. Әдебиеттерді іздеу PubMed, Scopus, Web of Science және Google Scholar дерекқорларында жүзеге асырылды. Талдау стоматологиялық көмектің қолжетімділігіне әсер ететін факторларды тақырыптық жүйелеу негізінде сипаттамалық қорытындылау әдісімен орындалды.

Нәтижесі. Балалардағы церебралды сал ауруы бар балаларға стоматологиялық көмектің қолжетімділігі мамандардың жеке кәсіби дайындығы мен ұйымдастырушылық-жүйелік жағдайлардың үйлесуімен анықталады. Стоматологтардың білімінің және практикалық тәжірибесінің жеткіліксіздігі, инфрақұрылымның шектеулілігі, мекемелердің жеткіліксіз жабдықталуы, пәнаралық тәсілдің әлсіз жүзеге асырылуы және ұйымдастырушылық кедергілер қаржылық қамтамасыз ету болған жағдайда да көмектің нақты қолжетімділігін төмендетеді. Стоматологиялық қабылдауды бейімдеу, мамандардың командалық өзара әрекеттесуін дамыту және білім беру бағдарламаларын кеңейту маңызды мәнге ие.

Қорытынды. Балалардағы церебралды сал ауруы бар балаларға қолжетімді әрі сапалы стоматологиялық көмекті қамтамасыз ету мамандарды даярлауды жетілдіруді, пәнаралық өзара әрекеттесуді дамытуды, инфрақұрылымдық жағдайларды жақсартуды және көмекті көрсетудің нақты стандарттарын әзірлеуді қамтитын кешенді тәсілді талап етеді. Стоматологиялық көмектің экономикалық қолжетімділігі болғанымен, оны жүзеге асыру кадрлық, ұйымдастырушылық және ресурстық факторлармен шектелуі мүмкін.

1. Chimbinha, Í. G. M., Ferreira, B. N. C., Miranda, G. P., & Guedes, R. S. (2023). Oral-health-related quality of life in adolescents: Umbrella review. BMC Public Health, 23(1), 1603. DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-023-16241-2

2. Yamakita, S., Unoki, T., Niiyama, S., Natsuhori, E., Haruna, J., & Kuribara, T. (2024). Comparative efficacy of various oral hygiene care methods in preventing ventilator-associated pneumonia in critically ill patients: Systematic review and network meta-analysis. PLoS ONE, 19(12), e0313057. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0313057

3. Zhang, Y., Bian, C. E., Yu, C., Zhu, M., Weir, M. D., Xu, H. H. K., Bai, Y., & Zhang, N. (2025). The association between periodontal disease and stroke risk: A systematic review and meta-analysis. Journal of Evidence-Based Dental Practice, 25(4), 102172. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jebdp.2025.102172

4. Jan, B. M., & Jan, M. M. (2016). Dental health of children with cerebral palsy. Neurosciences, 21(4), 314-318. DOI: https://doi.org/10.17712/nsj.2016.4.20150729

5. Zemene, M. A., Dessie, A. M., Anley, D. T., et al. (2024). Dental caries and mean values of DMFT among children with cerebral palsy: Systematic review and meta-analysis. BMC Oral Health, 24, 241. DOI: https://doi.org/10.1186/s12903-024-03985-5

6. Konstantinova, D. A., Dimitorov, L. G., Angelova, A. N., & Pancheva, R. Z. (2023). Components of oral health related to motor impairment in children with neuropsychiatric disorders. Cureus, 15(9), e46093. DOI: https://doi.org/10.7759/cureus.46093

7. Paul, S., Nahar, A., Bhagawati, M., & Kunwar, A. J. (2022). A review on recent advances of cerebral palsy. Oxidative Medicine and Cellular Longevity, 2022, 2622310. DOI: https://doi.org/10.1155/2022/2622310

8. Reid, S. M., Meehan, E. M., Arnup, S. J., & Reddihough, D. S. (2018). Intellectual disability in cerebral palsy: A population-based retrospective study. Developmental Medicine & Child Neurology, 60(7), 687-694. DOI: https://doi.org/10.1111/dmcn.13773

9. Constance, D., Subbiah, R., Sukumaran, A., & Madankumar, P. D. (2023). Barriers in maintaining oral health among children with cerebral palsy: Parent/caregiver’s perspective. Journal of Indian Society of Pedodontics and Preventive Dentistry, 41(3), 234–238. DOI: https://doi.org/10.4103/jisppd.jisppd_360_23

10. Alfaraj, A., Halawany, H. S., Al-Hinai, M. T., Al-Badr, A. H., Alalshaikh, M., & Al-Khalifa, K. S. (2021). Barriers to dental care in individuals with special healthcare needs in Qatif, Saudi Arabia: A caregiver’s perspective. Patient Preference and Adherence, 15, 69-76. DOI: https://doi.org/10.2147/PPA.S291255

11. American Academy of Pediatric Dentistry. (2025). Management of dental patients with special health care needs. In The reference manual of pediatric dentistry, 364-371. Retrieved December 12, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29179362/

12. Nazar, M. K., Reddy, D. C., & Paul, S. T. (2018). Dentists’ perception of barriers to dental care for children with special health care needs in Bengaluru, India. Research Journal of Dental Sciences, 10(2), 3-8. DOI: https://doi.org/10.26715/rjds.10_2_2

13. Alhaidar, S., Sendy, L. S., Alanzan, L. A., Alshehri, A. Z., Alduraywishi, A. S., Althaqeel, A., Alzamel, Y. A., & Aldaws, A. (2024). Oral health care for individuals with special needs: Practices and challenges among general practitioners in Saudi Arabia. Cureus, 16(12), e75988. DOI: https://doi.org/10.7759/cureus.75988

14. Al-Mashhadani, S., Nasser, M., Alsalami, A., Burns, L., & Paisi, M. (2024). Barriers and facilitators to dental care services utilization among children with disabilities: Systematic review and thematic synthesis. Health Expectations, 27(5), e70049. DOI: https://doi.org/10.1111/hex.70049

15. Alwadi, M. A., AlJameel, A. H., Baker, S. R., et al. (2024). Access to oral health care services for children with disabilities: Mixed methods systematic review. BMC Oral Health, 24, 1002. DOI: https://doi.org/10.1186/s12903-024-04767-9

16. Miller, F., et al. (2018). Cerebral palsy. Springer International Publishing. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-50592-3_81-1

17. D’Addazio, G., Santilli, M., Sinjari, B., Xhajanka, E., Rexhepi, I., Mangifesta, R., & Caputi, S. (2021). Access to dental care: A survey from dentists, people with disabilities, and caregivers. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18, 1556. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph18041556

18. Star, J. M., Flores, A., Leyva, E., & Foertsch, C. (2024). Barriers to routine dental care for children with special health care needs. Special Care in Dentistry, 44(2), 592–599. DOI: https://doi.org/10.1111/scd.12907

19. Holzinger, A., Lettner, S., & Franz, A. (2020). Attitudes of dental students towards patients with special healthcare needs: Can they be improved? European Journal of Dental Education, 24(2), 243-251. DOI: https://doi.org/10.1111/eje.12490

20. Martínez-Mihi, V., Paredes-Gallardo, V., Silvestre, F. J., & Silvestre-Rangil, J. (2022). Comparison of malocclusion prevalence, type and severity between cerebral palsy and healthy subjects: A prospective case-control study. Journal of Clinical Medicine, 11(13), 3711. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm11133711

21. Almotareb, F. L., & Al-Shamahy, H. A. (2024). Comparison of the prevalence of malocclusion and oral habits between children with cerebral palsy and healthy children. BMC Oral Health, 24(1), 72. DOI: https://doi.org/10.1186/s12903-023-03840-z

22. Medeiros Rodrigues Cardoso, A., Duarte Silva, C. R., Nóbrega Gomes, L., Marinho Davino de Medeiros, M., Nascimento Padilha, W. W., Cabral Cavalcanti, A. F., & Leite Cavalcanti, A. (2020). Prevalence of malocclusions and associated factors in Brazilian children and adolescents with cerebral palsy: A multi-institutional study. International Journal of Dentistry, 2020, 8856754. DOI: https://doi.org/10.1155/2020/8856754

23. Kanhouche, N., Pizzi, G. G., Bim, N. A., de Souza, R. C., Calvo, A. F. B., Floriano, I., Gimenez, T., Imparato, J. C. P., & Tedesco, T. K. (2025). Prevalence of bruxism in children and adolescents with cerebral palsy: Systematic review and meta-analysis. Current Pediatric Reviews, 21(2), 166–173. DOI: https://doi.org/10.2174/0115733963252499231120092148

24. Cuoghi, O. A., Faria, L. P., Micheletti, K. R., Miranda-Zamalloa, Y. M., & Mendonça, M. R. (2016). Prevalence of malocclusion in people with disabilities. Brazilian Dental Science, 19(4). DOI: https://doi.org/10.14295/bds.2016.v19i4.1274

25. Tuncer, A., Uzun, A., Tuncer, A. H., Guzel, H. C., & Atılgan, E. D. (2023). Bruxism, parafunctional oral habits and oral motor problems in children with spastic cerebral palsy: A cross-sectional study. Journal of Oral Rehabilitation, 50(12), 1393–1400. DOI: https://doi.org/10.1111/joor.13578

26. Souza, V. A., Abreu, M. H., Resende, V. L., & Castilho, L. S. (2015). Factors associated with bruxism in children with developmental disabilities. Brazilian Oral Research, 29, 1–5. DOI: https://doi.org/10.1590/1807-3107bor-2015.vol29.0009

27. Alhashmi, H., Kowash, M., & Al Halabi, M. (2017). Medical and dental implications of cerebral palsy: Part 2: Oral and dental characteristics: A review. JSM Dentistry, 5(2), 1089.

28. Alzahrani, A. A. H. (2024). Periodontal health among individuals with intellectual disabilities living in a Saudi institutional rehabilitation centre. Healthcare, 12(9). DOI: https://doi.org/10.3390/healthcare12090891

29. Stein Duker, L. I., Floríndez, L. I., Como, D. H., Tran, C. F., Henwood, B. F., Polido, J. C., & Cermak, S. A. (2019). Strategies for success: A qualitative study of caregiver and dentist approaches to improving oral care for children with autism. Pediatric Dentistry, 41(1), 4-12. Retrieved December 12, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30803480/.

30. Junnarkar, V. S., Tong, H. J., Hanna, K. M. B., Aishworiya, R., & Duggal, M. (2023). Qualitative study on barriers and coping strategies for dental care in autistic children: Parents’ perspective. International Journal of Paediatric Dentistry, 33(2), 203–215. DOI: https://doi.org/10.1111/ipd.13035

31. Etminan, S., Hammerdahl, E., Lesondak, L., Li, N., Patel, M., Mischler, M., Keehn, M., & Kirschner, K. (2025). Interdisciplinary oral and primary health care for patients with disabilities. Frontiers in Medicine, 12, 1619845. DOI: https://doi.org/10.3389/fmed.2025.1619845

32. Wasnik, M., Chandak, S., Kumar, S., George, M., Gahold, N., & Bhattad, D. (2020). Dental management of children with cerebral palsy: A review. Journal of Oral Research and Review, 12(1), 52-58. DOI: https://doi.org/10.4103/jorr.jorr_19_19

33. Al-Khotani, A., Christidis, N., & Al-Moraissi, E. A. (2025). Editorial: Uncovering a multidisciplinary approach in pediatric dentistry. Frontiers in Dental Medicine, 6, 1639267. DOI: https://doi.org/10.3389/fdmed.2025.1639267

34. Tang, S. J., Wei, H. L., Li, C. Y., et al. (2023). Management strategies of dental anxiety and uncooperative behaviors in children with autism spectrum disorder. BMC Pediatrics, 23, 612. DOI: https://doi.org/10.1186/s12887-023-04439-7

35. Huber, J. T.-B., Soumas-Loci, V., & Antonarakis, G. (2025). What do the parents of children with disabilities look for in a dedicated orthodontic clinic: A grounded-theory study. Special Care in Dentistry, 45(6), e70114. DOI: https://doi.org/10.1111/scd.70114

36. Rashid-Kandvani, F., Nicolau, B., & Bedos, C. (2015). Access to dental services for people using a wheelchair. American Journal of Public Health, 105(11), 2312–2317. DOI: https://doi.org/10.2105/AJPH.2015.302686

37. da Rosa, S. V., Moysés, S. J., Theis, L. C., Soares, R. C., Moysés, S. T., Werneck, R. I., & Rocha, J. S. (2020). Barriers in access to dental services hindering the treatment of people with disabilities: A systematic review. International Journal of Dentistry, 2020, 9074618. DOI: https://doi.org/10.1155/2020/9074618

38. Zahran, S. S., Bhadila, G. Y., Alasiri, S. A., Alkhashrami, A. A., & Alaki, S. M. (2023). Access to dental care for children with special health care needs: A cross-sectional community survey within Jeddah, Saudi Arabia. Journal of Clinical Pediatric Dentistry, 47(1), 50-57. DOI: https://doi.org/10.22514/jocpd.2022.032

39. Government of the Republic of Kazakhstan. (2022). On approval of the concept for the development of healthcare of the Republic of Kazakhstan until 2026 (Resolution No. 945, November 24, 2022).

40. Hector, T., Balkaran, R., & Marchan, S. M. (2023). Educational experiences and personal attitudes of dental students toward patients with special needs in Trinidad and Tobago. Portuguese Journal of Public Health, 41(1), 19-25. DOI: https://doi.org/10.1159/000528858

41. Government of the Republic of Kazakhstan. (2025). On approval of the program of guarantees for the provision of medical care within the guaranteed volume of free medical care and in the system of compulsory social health insurance for 2026–2028 (Resolution No. 840, October 9, 2025).