АЛҒАШҚЫ МЕДИЦИНАЛЫҚ КӨМЕК КӨРСЕТУДЕГІ СОМАТИЗАЦИЯЛАНҒАН ПСИХИКАЛЫҚ БҰЗЫЛУЛАР: ДИАГНОСТИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР ЖӘНЕ ПСИХИКАЛЫҚ ДЕНСАУЛЫҚТЫ ИНТЕГРАЦИЯЛАУ МОДЕЛЬДЕРІ

Өзектілігі. Соматизацияланған психикалық бұзылыстар мен тұрақты физикалық симптомдар алғашқы медициналық-санитарлық көмекте маңызды, бірақ жиі жеткіліксіз танылатын мәселе болып табылады. Мұндай науқастар әдетте алдымен алғашқы медициналық көмек дәрігерлеріне жүгінеді, алайда симптомдардың әртүрлілігі, мазасыздық және депрессиямен қатар жүруі, стигма және диагностикалық қиындықтар олардың дер кезінде анықталуын қиындатады. Осыған байланысты психикалық денсаулықты алғашқы медициналық көмек жүйесіне интеграциялау және пәнаралық көмек модельдерін дамыту маңызды.

Мақсаты. Алғашқы медициналық-санитарлық көмек деңгейінде соматизацияланған психикалық бұзылыстарды диагностикалауға қатысты терминология эволюциясы, жеткіліксіз танылу себептері, ерте анықтау құралдары және психикалық денсаулықты интеграциялау жөніндегі ұйымдастырушылық модельдер туралы қазіргі ғылыми деректерді жүйелеу.

Материалдар мен әдістер. Зерттеу PubMed, Scopus және Web of Science дерекқорларында жүйелі әдебиет іздеумен, сондай-ақ, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы /Еуропа және WONCA шығарған құжаттарды талдаумен жүргізілген баяндау сипатындағы шолу ретінде орындалды. Негізгі назар 2015-2025 жылдар аралығындағы жарияланымдарға аударылды, алайда тұжырымдамалық маңызы бар бұрынғы еңбектер де енгізілді. Бастапқы іздеу барысында 107 жарияланым анықталды, олардың ішінен атауы мен аннотациясын скринингтен өткізу және қайталанатын материалдарды алып тастау нәтижесінде 43 дереккөз соңғы талдауға енгізілді.

Қорытындылар. Қазіргі ғылыми деректер соматоформалық бұзылыстар және медициналық тұрғыдан түсіндірілмейтін симптомдар ұғымдарынан соматикалық симптом бұзылысы, денелік дистресс бұзылысы және тұрақты физикалық симптомдар ұғымдарына көшу алғашқы медициналық көмектегі клиникалық тәжірибе үшін маңызды екенін көрсетеді. Бұл жағдайларды диагностикалау скринингтік құралдарды (PHQ-15, SSS-8, SSD-12), динамикалық бақылауды және функционалдық жағдайды бағалауды қамтитын кезеңдік клиникалық бағалауға негізделуі тиіс. Психикалық денсаулықты алғашқы медициналық көмекке интеграциялау және мультидисциплинарлық тәсілді дамыту ерте анықтауға және медициналық көмекке қолжетімділікті жақсартуға ықпал етеді.

1. Löwe, B., Toussaint, A., Rosmalen, J. G. M., Huang, W. L., Fischer, T. W., Henningsen, P., et al. (2024). Persistent physical symptoms: Definition, genesis, and management. Lancet, 403(10444), 2649-2662. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(24)00623-8

2. Löwe, B., Levenson, J., Depping, M., et al. (2022). Somatic symptom disorder: A scoping review on the empirical evidence of a new diagnosis. Psychological Medicine, 52(4), 632-648. DOI: https://doi.org/10.1017/S0033291721004177

3. Budtz-Lilly, A., Vestergaard, M., Fink, P., Carlsen, A. H., & Rosendal, M. (2015). Patient characteristics and frequency of bodily distress syndrome in PHC: A cross-sectional study. British Journal of General Practice, 65(638), 617-623. DOI: https://doi.org/10.3399/bjgp15X686545

4. Chaabouni, A., Houwen, J., Grewer, G., et al. (2024). The burden of persistent symptom diagnoses in PHC patients: A cross-sectional study. Scandinavian Journal of Primary Health Care, 42(1), 112-122. DOI: https://doi.org/10.1080/02813432.2023.2293930

5. Piontek, K., Shedden-Mora, M. C., Gladigau, M., et al. (2018). Diagnosis of somatoform disorders in PHC: Diagnostic agreement, predictors, and comparisons with depression and anxiety. BMC Psychiatry, 18, 361. DOI: https://doi.org/10.1186/s12888-018-1940-3

6. World Health Organization, & World Organization of Family Doctors (Wonca). (2008). Integrating mental health into PHC: A global perspective. Geneva: World Health Organization. Retrieved November 30, 2025, from https://www.who.int/publications/i/item/9789241563680

7. World Health Organization. (2016). mhGAP intervention guide for mental, neurological and substance use disorders in non-specialized health settings (Version 2.0). Geneva: World Health Organization. Retrieved November 30, 2025, from https://www.who.int/publications/i/item/9789241549790

8. WHO Regional Office for Europe. (2025). Scaling up mental health services within the PHC approach: Lessons from the WHO European Region. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. Retrieved November 30, 2025, from https://www.who.int/europe/publications/i/item/WHO-EURO-2025-11303-51075-77740

9. WHO Regional Office for Europe. (2022). Kazakhstan: Multidisciplinary teams for better alignment of primary health care services to meet the needs and expectations of people (2021). Copenhagen: WHO Regional Office for Europe. Retrieved November 30, 2025, from https://www.who.int/europe/publications/m/item/kazakhstan-multidisciplinary-teams-for-better-alignment-of-primary-health-care-services-to-meet-the-needs-and-expectations-of-people-(2021)

10. Rosendal, M., Olde Hartman, T. C., Aamland, A., van der Horst, H., Lucassen, P., Budtz-Lilly, A., & Burton, C. (2017). «Medically unexplained» symptoms and symptom disorders in PHC: Prognosis-based recognition and classification. BMC Family Practice, 18(1), 18. DOI: https://doi.org/10.1186/s12875-017-0592-6

11. Katon, W. J., & Walker, E. A. (1998). Medically unexplained symptoms in PHC. Journal of Clinical Psychiatry, 59(Suppl 20), 15-21. Retrieved November 30, 2025, from https://www.psychiatrist.com/jcp/medically-unexplained-symptoms-primary-care/

12. Budtz-Lilly, A., Schröder, A., Rask, M. T., Fink, P., Vestergaard, M., & Rosendal, M. (2015). Bodily distress syndrome: A new diagnosis for functional disorders in PHC? BMC Family Practice, 16, 180. DOI: https://doi.org/10.1186/s12875-015-0393-8

13. Henningsen, P. (2018). Management of somatic symptom disorder. Dialogues in Clinical Neuroscience, 20(1), 23-31. DOI: https://doi.org/10.31887/DCNS.2018.20.1/phenningsen

14. Henningsen, P., Zipfel, S., Sattel, H., & Creed, F. (2018). Management of functional somatic syndromes and bodily distress. Psychotherapy and Psychosomatics, 87(1), 12-31. DOI: https://doi.org/10.1159/000484413

15. Kirmayer, L. J., Groleau, D., Looper, K. J., & Dao, M. D. (2004). Explaining medically unexplained symptoms. Canadian Journal of Psychiatry, 49(10), 663-672. DOI: https://doi.org/10.1177/070674370404901003

16. Lehmann, M., Pohontsch, N. J., Zimmermann, T., Scherer, M., & Löwe, B. (2021). Diagnostic and treatment barriers to persistent somatic symptoms in PHC – representative survey with physicians. BMC Family Practice, 22(1), 60. DOI: https://doi.org/10.1186/s12875-021-01397-w

17. Pohontsch, N. J., Zimmermann, T., Jonas, C., Lehmann, M., Löwe, B., & Scherer, M. (2018). Coding of medically unexplained symptoms and somatoform disorders by general practitioners – An exploratory focus group study. BMC Family Practice, 19(1), 129. DOI: https://doi.org/10.1186/s12875-018-0812-8

18. Pohontsch, N. J., Zimmermann, T., Lehmann, M., Rustige, L., Kurz, K., Löwe, B., & Scherer, M. (2021). ICD-10-coding of medically unexplained physical symptoms and somatoform disorders – A survey with German GPs. Frontiers in Medicine, 8, 598810. DOI: https://doi.org/10.3389/fmed.2021.598810

19. McGhie-Fraser, B., Lucassen, P., Ballering, A., Abma, I., Brouwers, E., van Dulmen, S., & Olde Hartman, T. (2023). Persistent somatic symptom related stigmatisation by healthcare professionals: A systematic review of questionnaire measurement instruments. Journal of Psychosomatic Research, 166, 111161. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2023.111161

20. Lehmann, M., Pohontsch, N. J., Zimmermann, T., Scherer, M., & Löwe, B. (2022). Estimated frequency of somatic symptom disorder in general practice: Cross-sectional survey with general practitioners. BMC Psychiatry, 22(1), 632. DOI: https://doi.org/10.1186/s12888-022-04100-0

21. Wangler, J., & Jansky, M. (2024). Somatoform disorders in PHC – An exploratory mixed-methods study on experiences, challenges and coping strategies of general practitioners in the Federal Republic of Germany. International Journal of Environmental Research and Public Health, 21(7), 901. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph21070901

22. Hybelius, J., Kosic, A., Salomonsson, S., Wachtler, C., Wallert, J., Nordin, S., & Axelsson, E. (2024). Measurement properties of the Patient Health Questionnaire-15 and Somatic Symptom Scale-8: A systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 7(11), e2446603. DOI: https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.46603

23. van Ravesteijn, H., Wittkampf, K., Lucassen, P., et al. (2009). Detecting somatoform disorders in PHC with the PHQ-15. Annals of Family Medicine, 7(3), 232-238. DOI: https://doi.org/10.1370/afm.985

24. Toussaint, A., Riedl, B., Kehrer, S., Schneider, A., Löwe, B., & Linde, K. (2018). Validity of the Somatic Symptom Disorder-B Criteria Scale (SSD-12) in PHC. Family Practice, 35(3), 342-347. DOI: https://doi.org/10.1093/fampra/cmx116

25. Toussaint, A., Hüsing, P., Kohlmann, S., & Löwe, B. (2020). Detecting DSM-5 somatic symptom disorder: Criterion validity of the PHQ-15 and SSS-8 in combination with the SSD-12. Psychological Medicine, 50(2), 324-333. DOI: https://doi.org/10.1017/S003329171900014X

26. von Schrottenberg, V., Toussaint, A., Hapfelmeier, A., Teusen, C., Riedl, B., Henningsen, P., Gensichen, J., Schneider, A., & Linde, K. (2024). Lessons learned from applying established cut-off values of questionnaires to detect somatic symptom disorders in PHC: A cross-sectional study. Frontiers in Psychiatry, 14, 1289186. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1289186

27. Kitselaar, W. M., van der Vaart, R., Perschl, J., Numans, M. E., & Evers, A. W. M. (2023). Early identification of persistent somatic symptoms in PHC: Data-driven and theory-driven predictive modelling based on electronic medical records of Dutch general practices. BMJ Open, 13(5), e066183. DOI: https://doi.org/10.1136/bmjopen-2022-066183

28. Husain, M., & Chalder, T. (2021). Medically unexplained symptoms: Assessment and management. Clinical Medicine, 21(1), 13-18. DOI: https://doi.org/10.7861/clinmed.2020-0947

29. Hubley, S., Uebelacker, L., & Eaton, C. (2016). Managing medically unexplained symptoms in PHC: A narrative review and treatment recommendations. American Journal of Lifestyle Medicine, 10(2), 109-119. DOI: https://doi.org/10.1177/1559827614536865

30. Olde Hartman, T. C., Rosendal, M., Aamland, A., van der Horst, H. E., Rosmalen, J. G. M., Burton, C. D., & Lucassen, P. L. B. J. (2017). What do guidelines and systematic reviews tell us about the management of medically unexplained symptoms in PHC? BJGP Open, 1(3), bjgpopen17X101061. DOI: https://doi.org/10.3399/bjgpopen17X101061

31. Patel, M., James, K., Moss-Morris, R., Ashworth, M., Husain, M., Hotopf, M., David, A. S., McCrone, P., Landau, S., & Chalder, T. (2020). Integrated GP care for patients with persistent physical symptoms: Feasibility cluster randomised trial. BMC Family Practice, 21(1), 207. DOI: https://doi.org/10.1186/s12875-020-01269-9

32. Byrne, A. K., Scantlebury, A., Jones, K., Doherty, L., & Torgerson, D. J. (2022). Communication interventions for medically unexplained symptom conditions in general practice: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. PLOS ONE, 17(11), e0277538. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0277538

33. Scope, A., Leaviss, J., Booth, A., et al. (2021). The acceptability of PHC or community-based behavioural interventions for persistent physical symptoms: Qualitative systematic review. British Journal of Health Psychology, 26(4), 1069-1094. DOI: https://doi.org/10.1111/bjhp.12521

34. Abrahamsen, C., Reme, S. E., Wangen, K. R., et al. (2023). The effects of a structured communication tool in patients with medically unexplained physical symptoms: A cluster randomized trial. EClinicalMedicine, 65, 102262. DOI: https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2023.102262

35. Swainston, K., Thursby, S., Bell, B., et al. (2023). What psychological interventions are effective for the management of persistent physical symptoms (PPS)? A systematic review and meta-analysis. British Journal of Health Psychology, 28(1), 80-97. DOI: https://doi.org/10.1111/bjhp.12613

36. Archer, J., Bower, P., Gilbody, S., Lovell, K., Richards, D., Gask, L., Dickens, C., & Coventry, P. (2012). Collaborative care for depression and anxiety problems. Cochrane Database of Systematic Reviews, 10, CD006525. DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD006525.pub2

37. Woltmann, E., Grogan-Kaylor, A., Perron, B., Georges, H., Kilbourne, A. M., & Bauer, M. S. (2012). Comparative effectiveness of collaborative chronic care models for mental health conditions across primary, specialty, and behavioral health care settings: Systematic review and meta-analysis. American Journal of Psychiatry, 169(8), 790-804. DOI: https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2012.11111616

38. Isaacs, A. N., & Mitchell, E. K. L. (2024). Mental health integrated care models in PHC and factors that contribute to their effective implementation: A scoping review. International Journal of Mental Health Systems, 18(1), 5. DOI: https://doi.org/10.1186/s13033-024-00625-x

39. Cubillos, L., Bartels, S. M., Torrey, W. C., Naslund, J., Uribe-Restrepo, J. M., Gaviola, C., Castro Díaz, S., John, D. T., Williams, M. J., Cepeda, M., Gómez-Restrepo, C., & Marsch, L. A. (2021). The effectiveness and cost-effectiveness of integrating mental health services in PHC in low- and middle-income countries: Systematic review. BJPsych Bulletin, 45(1), 40-52. DOI: https://doi.org/10.1192/bjb.2020.35

40. Petersen, I., van Rensburg, A., Kigozi, F., Semrau, M., Hanlon, C., Abdulmalik, J., Kola, L., Fekadu, A., Gureje, O., Gurung, D., Jordans, M., Mntambo, N., Mugisha, J., Muke, S., Petrus, R., Shidhaye, R., Ssebunnya, J., Tekola, B., Upadhaya, N., Patel, V., Lund, C., & Thornicroft, G. (2019). Scaling up integrated primary mental health in six low- and middle-income countries: Obstacles, synergies and implications for systems reform. BJPsych Open, 5(5), e69. DOI: https://doi.org/10.1192/bjo.2019.7

41. Keynejad, R. C., Spagnolo, J., & Thornicroft, G. (2022). Mental healthcare in primary and community-based settings: Evidence beyond the WHO Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) Intervention Guide. Evidence-Based Mental Health, 25(e1), 1-7. DOI: https://doi.org/10.1136/ebmental-2021-300401

42. Jenkins, R., Bobyleva, Z., Goldberg, D., Gask, L., Zacroeva, A. G., Potasheva, A., Krasnov, V., & McDaid, D. (2009). Integrating mental health into PHC in Sverdlovsk. Mental Health in Family Medicine, 6(1), 29-36. Retrieved November 30, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22477885/

43. Rezvy, G., Andreeva, E., Ryzhkova, N., Yashkovich, V., & Sørlie, T. (2019). Integrating mental health into PHC in Arkhangelsk County, Russia: The Pomor model in psychiatry. International Journal of Mental Health Systems, 13, 14. DOI: https://doi.org/10.1186/s13033-019-0271-1