ТАУ-КЕН ӨНЕРКӘСІБІ КӘСІПОРЫНДАРЫ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІНЕ МЕДИЦИНАЛЫҚ КӨМЕКТІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ЗАМАНАУИ ТӘСІЛДЕРІ

Кіріспе. Тау-кен өнеркәсібі ең қауіпті салалардың бірі болып табылады және кәсіби тәуекелдердің жоғары деңгейімен сипатталады. Бұл салаға өндірістік өлім-жітімнің шамамен 8 %-ы тиесілі. Жұмысшылар арасында пневмокониоздың таралуы 3,7 %-ға дейін, ал силикоз – 8 %-ға дейін жетеді. Кейбір өңірлерде «аурулардың үштік жүктемесі» деп аталатын құбылысты қоса алғанда, жоғары коморбидтілік байқалады. Бұл факторлар жұмысшыларға медициналық көмекті ұйымдастыру жүйесін одан әрі зерттеу мен жетілдіру қажеттілігін айқындайды.

Мақсаты: тау-кен саласының қызметкерлеріне медициналық көмекті ұйымдастырудың заманауи ғылыми деректері мен әлемдік тәжірибесін талдау

Материалдар мен әдістер. 2010-2025 жылдар аралығындағы ғылыми жарияланымдарға талдау жүргізілді, олар тау-кен өнеркәсібі қызметкерлерінің денсаулық жағдайы, кәсіптік қауіптер және медициналық көмекті ұйымдастыру мәселелеріне арналған. Әдебиеттерді іздеу PubMed, Scopus, Web of Science және Google Scholar дерекқорларында жүргізілді. Шолуға зерттеу тақырыбына сәйкес келетін орыс және ағылшын тілдеріндегі жарияланымдар енгізілді. Алынған деректер зерттеудің негізгі бағыттары бойынша жүйелендірілді.

Нәтижелер. Жұмысшылар зиянды факторлардың (шаң, шу, діріл, химиялық заттар) кешенді әсеріне ұшырайды, бұл пневмокониоз және силикоз сияқты кәсіби аурулардың дамуына әкеледі. Кейбір өңірлерде «аурулардың үштік жүктемесі» (силикоз, туберкулез, инфекциялық аурулар) байқалады. Сонымен қатар психоэмоционалдық бұзылыстардың жоғары таралуы және ауысымдық жұмыс режимінің жарақаттану қаупіне әсері анықталды. Медициналық көмектің дәстүрлі моделі жеткіліксіз екені көрсетілді және профилактикаға бағытталған тәсілдерге көшу қажеттілігі негізделді.

Қорытынды. Тау-кен өнеркәсібі қызметкерлеріне медициналық көмекті ұйымдастыруды жетілдіру профилактикаға бағытталған тәсілдерге көшуді, сондай-ақ тәуекелдерді болжау және ауруларды ерте анықтау үшін цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні қолдануды талап етеді.

1. Cruz-Ausejo, L., Cama-Ttito, N. A., Solano, P. F., Copez-Lonzoy, A., & Vera-Ponce, V. J. (2024). Occupational accidents in mining workers: Scoping review of studies published in the last 13 years. BMJ Open, 14(10), Article No. 080572. DOI: https://doi.org/10.1136/bmjopen-2023-080572.

2. Takala, J., Hämäläinen, P., Saarela, K. L., Yun, L. Y., Manickam, K., Jin, T. W., Heng, P., Tjong, C., Kheng, L. G., Lim, S., & Lin, G. S. (2014). Global estimates of the burden of injury and illness at work in 2012. Journal of Occupational and Environmental Hygiene, 11(5), 326-337. DOI: https://doi.org/10.1080/15459624.2013.863131.

3. Rushton, L. (2017). The global burden of occupational disease. Current Environmental Health Reports, 4(3), 340-348. DOI: https://doi.org/10.1007/s40572-017-0151-2.

4. Yedla, A., Kakhki, F. D., & Jannesari, A. (2020). Predictive modeling for occupational safety outcomes and days away from work analysis in mining operations. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(19), Article No. 7054. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph17197054.

5. World Health Organization. (2022). Occupational health: Protecting workers’ health. Retrieved April 4, 2026, from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/occupational-health-protecting-workers-health.

6. Tsang, N. V., Penina, G. O., & Abramova, T. A. (2013). Study of occupational disease and disability among workers of mining industry. Medical and Social Expert Evaluation and Rehabilitation, 16(4), 35-38. DOI: https://doi.org/10.17816/MSER35804.

7. Fuente, A., & Hickson, L. (2011). Noise-induced hearing loss in Asia. International Journal of Audiology, 50(Suppl. 1), 3-10. DOI: https://doi.org/10.3109/14992027.2010.540584.

8. Kramer, D. M., Holness, D. L., Haynes, E., et al. (2017). From awareness to action: Sudbury, mining and occupational disease in a time of change. Work, 58(2), 149-162. DOI: https://doi.org/10.3233/WOR-172610.

9. Blackley, D. J., Halldin, C. N., & Laney, A. S. (2018). Continued increase in prevalence of coal workers’ pneumoconiosis in the United States, 1970–2017. American Journal of Public Health, 108(9), 1220-1222. DOI: https://doi.org/10.2105/AJPH.2018.304517.

10. Laney, A. S., & Weissman, D. N. (2014). Respiratory diseases caused by coal mine dust. Journal of Occupational and Environmental Medicine, 56(Suppl. 10), 18-22. DOI: https://doi.org/10.1097/JOM.0000000000000260.

11. Cohen, R. A., Petsonk, E. L., Rose, C., et al. (2016). Lung pathology in U.S. coal workers with rapidly progressive pneumoconiosis implicates silica and silicates. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 193(6), 673-680. DOI: https://doi.org/10.1164/rccm.201505-1014OC.

12. Moyo, D., Ncube, R., Kavenga, F., et al. (2022). The triple burden of tuberculosis, human immunodeficiency virus and silicosis among artisanal and small-scale miners in Zimbabwe. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(21), Article 13822. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph192113822.

13. Rupani, M. P., & Soundararajan, S. (2024). Survival analysis shows tuberculosis patients with silicosis experience earlier mortality and need employer-led care models in occupational settings in India. Scientific Reports, 14(1), Article No. 28891. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-024-80367-5.

14. King, T., Maheen, H., Taouk, Y., & LaMontagne, A. D. (2023). Suicide in the Australian mining industry: Assessment of rates among male workers using 19 years of coronial data. Safety and Health at Work, 14(2), 193-200. DOI: https://doi.org/10.1016/j.shaw.2023.03.003.

15. James, C., Tynan, R., Roach, D., et al. (2018). Correlates of psychological distress among workers in the mining industry in remote Australia: Evidence from a multi-site cross-sectional survey. PLOS ONE, 13(12), Article No. 0209377. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0209377.

16. Wagstaff, A. S., & Sigstad Lie, J. A. (2011). Shift and night work and long working hours: A systematic review of safety implications. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 37(3), 173-185. DOI: https://doi.org/10.5271/sjweh.3146.

17. Cudjoe, F. A., Opoku, D. A., Ayisi-Boateng, N. K., et al. (2025). Health effects of occupational noise exposure on heavy-duty equipment operators and exposed workers in a mining firm in Ghana. PLOS ONE, 20(9), Article No. 0332600. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0332600.

18. Gyamfi, C. K., Amankwaa, I., Owusu Sekyere, F., & Boateng, D. (2016). Noise exposure and hearing capabilities of quarry workers in Ghana: A cross-sectional study. Journal of Environmental and Public Health, 2016, Article No. 7054276. DOI: https://doi.org/10.1155/2016/7054276.

19. Peyre-Costa, D., Stjernbrandt, A., Wahlström, J., Ikäheimo, T. M., & Höper, A. C. (2024). Self-reported exposure to dust and diesel exhaust, respiratory symptoms, and use of respiratory protective equipment among Arctic miners. International Journal of Circumpolar Health, 83(1). DOI: https://doi.org/10.1080/22423982.2024.2343125.

20. Myshchenko, I., Pawlaczyk-Luszczynska, M., Dudarewicz, A., & Bortkiewicz, A. (2024). Health risks due to co-exposure to noise and respirable crystalline silica among workers in the open-pit mining industry: Results of a preliminary study. Toxics, 12(11), Article No. 781. DOI: https://doi.org/10.3390/toxics12110781.

21. Fernández-Navarro, P., García-Pérez, J., Ramis, R., Boldo, E., & López-Abente, G. (2012). Proximity to mining industry and cancer mortality. Science of the Total Environment, 435-436, 66-73. DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2012.07.019.

22. Krajnak, K. (2018). Health effects associated with occupational exposure to hand-arm or whole body vibration. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B, 21(5), 320-334. DOI: https://doi.org/10.1080/10937404.2018.1557576.

23. Zhang, B., Yin, X., Guo, Y., & Tong, R. (2024). What occupational risk factors significantly affect miners’ health: Findings from meta-analysis and association rule mining. Journal of Safety Research, 89, 197-209. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jsr.2024.02.010.

24. Strzałkowski, P., Woźniak, J., Górniak-Zimroz, J., et al. (2025). Identification and systematics of safety hazards in surface rock mining. Scientific Reports, 15(1), Article No. 30492. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-025-16437-z.

25. Milošević, I., Stojanović, A., Nikolić, Đ., Mihajlović, I., Brkić, A., Perišić, M., & Spasojević-Brkić, V. (2024). Occupational health and safety performance in a changing mining environment: Identification of critical factors. Safety Science, 170, Article No. 106745. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ssci.2024.106745.

26. Woźniak, J., Strzałkowski, P., Pactwa, K., Bęś, P., & Szalek, M. (2025). Occupational health and safety employees and emerging competences in environmental field in mining and other sectors in Poland. Scientific Reports, 15(1), Article No. 41724. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-025-26141-7.

27. Cvetkovski, T., & Weston, N. (2025). Mining work health, safety laws and serious industrial crimes in Australia: Down the shaft of jurisdictional inconsistency. Laws, 14(4), Article No. 49. DOI: https://doi.org/10.3390/laws14040049.

28. Kapusta, M., Bąk, P., & Sukiennik, M. (2025). Mine safety and personal health – In terms of mining accidents and disasters in the Polish coal mining industry. Frontiers in Earth Science, 13, Article 1690436. DOI: https://doi.org/10.3389/feart.2025.1690436.

29. Hilson, G. (2025). Occupational health and safety concerns in the artisanal and small-scale mining sector: A review. Resources Policy, 110, Article No. 105733. DOI: https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2025.105733.

30. Vangay, A. Y., Abzaliyeva, S. A., Sarsenova, A. O., Abzaliyev, K. B., & Baurzhan, M. B. (2025). Morbidity among mining workers. Actual Problems of Theoretical and Clinical Medicine, 1, 74-92. DOI: https://doi.org/10.24412/2790-1289-2025-1-74-92.

31. Howlett, P., Mousa, H., Said, B., et al. (2023). Silicosis, tuberculosis and silica exposure among artisanal and small-scale miners: A systematic review and modelling paper. PLOS Global Public Health, 3(9), Article No. 0002085. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pgph.0002085.

32. Mbuya, A. W., Mboya, I. B., Semvua, H. H., Mamuya, S. H., Howlett, P. J., & Msuya, S. E. (2024). Prevalence and determinants of evidence of silicosis and impaired lung function among small scale tanzanite miners and the peri-mining community in northern Tanzania. PLOS Global Public Health, 4(9), Article No. 0002770. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pgph.0002770.

33. Barozai, M., & Panezai, S. (2024). A systematic review of occupational health and safety in mining sector in Pakistan. International Journal of Economic and Environmental Geology, 15(1), 7-16. DOI: https://doi.org/10.46660/ijeeg.v15i1.229.

34. Gottesfeld, P., & Khoza, N. N. (2022). Urgent need for a comprehensive public health response to artisanal small-scale mining. Annals of Work Exposures and Health, 66(1), 1-4. DOI: https://doi.org/10.1093/annweh/wxab058.

35. Elenge, M. M., & De Brouwer, C. (2011). Identification of hazards in the workplaces of artisanal mining in Katanga. International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health, 24(1), 57-66. DOI: https://doi.org/10.2478/s13382-011-0012-4.

36. Zhang, X., Yang, W., Yang, W., Huang, B., Wang, Z., & Tian, S. (2025). Occupational risk prediction for miners based on stacking health data fusion. Applied Sciences, 15(6), Article No. 3129. DOI: https://doi.org/10.3390/app15063129.

37. Ajibose, K., Adukpo, T., Adza, S., & Obeng, J. (2025). AI-powered predictive risk assessment models for preventing workplace accidents in the U.S. mining industry: Strengthening safety under MSHA regulation. EPRA International Journal of Environmental Economics, Commerce and Educational Management, 12. DOI: https://doi.org/10.36713/epra24263.

38. Hore-Lacy, F., Dimitriadis, C., Hoy, R. F., et al. (2025). Screening workers for occupational exposure to respirable crystalline silica: Development and usability of an electronic data capture tool. JMIR Human Factors, 12, Article No. 64111. DOI: https://doi.org/10.2196/64111.

39. Sinha, A., Ali, M. S., Funnell, M. P., Chauhan, A., Highton, P. J., Kanungo, S., & Pati, S. (2025). Prevalence and patterns of multimorbidity among mining workers of Odisha, India: A cross-sectional study. Frontiers in Public Health, 13, Article No. 1613856. DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1613856.

40. Liu, W., Lvqiu, S., Wang, D., et al. (2025). Occupational stress and its adverse health effects among metal mining workers: A cross-sectional study in China. Scientific Reports, 15, Article No. 40785. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-025-24484-9.

41. Hoy, R. F., & Chambers, D. C. (2020). Silica-related diseases in the modern world. Allergy, 75(11), 2805-2817. DOI: https://doi.org/10.1111/all.14202.

42. Mazurek, J. M., Dodd, K. E., Syamlal, G., Blackley, D. J., & Weissman, D. N. (2025). Coal workers’ pneumoconiosis-associated deaths–United States, 2020-2023. Morbidity and Mortality Weekly Report, 74(41), 627-633. DOI: https://doi.org/10.15585/mmwr.mm7441a1.

43. Poinen-Rughooputh, S., Rughooputh, M. S., Guo, Y., Rong, Y., & Chen, W. (2016). Occupational exposure to silica dust and risk of lung cancer: An updated meta-analysis of epidemiological studies. BMC Public Health, 16(1), Article No. 1137. DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-016-3791-5.

44. Alhainen, M., Härmä, M., Pentti, J., et al. (2024). Physical activity and risk of workplace and commuting injuries: A cohort study. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 50(6), 406-415. DOI: https://doi.org/10.5271/sjweh.4163.

45. Sorensen, G., McLellan, D. L., Sabbath, E. L., et al. (2016). Integrating worksite health protection and health promotion: A conceptual model for intervention and research. Preventive Medicine, 91, 188-196. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ypmed.2016.08.005.