КӘСІБИ ТӘУЕКЕЛГЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ЖҰМЫСКЕРЛЕРДІҢ ЕМДІК-ПРОФИЛАКТИКАЛЫҚ ТАМАҚТАНУЫН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ
https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-09
Аңдатпа
Өзектілігі. Қазақстанда зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлерге сүт беру кең ауқымды әлеуметтік кепілдік болып табылады. Алайда әмбебап өнім зиянды факторлардың сипатын, әсер ету қарқындылығын, кәсіби тәуекелді, нутритивтік мәртебені және жеке қарсы көрсетілімдерді толық ескермейді.
Мақсаты. Жұмыскерлердің заңда және шарттарда белгіленген кепілдіктерін сақтай отырып, тәуекелге негізделген тамақтанудың тұжырымдамалық моделін әзірлеу және оны болашақта бағалауға қажетті талаптарды анықтау.
Материалдар мен әдістер. Бұл жүйелі шолу емес, статистикалық, нормативтік, жобалық, экономикалық және биомедициналық материалдарға жүргізілген сыни екінші реттік құжаттық талдау және тұжырымдамалық зерттеу. Құжаттар төрт талдамалық бағытқа тікелей қатыстылығына қарай қарастырылды: қамту мен шығындар, құқықтық талаптар, ұйымдастырушылық мәселелер және биомедициналық негіздеме мен бағалау талаптары. Толық библиографиялық іздеу, PRISMA үлгісіндегі іріктеу және жүйелі қателік қаупін формалды бағалау жүргізілген жоқ. Жұмыскерлер деңгейінде жаңа деректер жиналмады.
Нәтижелері. Міндетті және шарттық кепілдіктерді сақтауды кәсіптік әсерге сай тамақтануды бағалаумен және өнімдерді тексерумен байланыстыратын екі компонентті модель ұсынылды. Әсерді сипаттау, өнімнің жұмыскерге сәйкестігін бағалау, өнім құжаттамасын анықтау, жұмыскерлердің қатысуы және бақыланатын бағалау кезеңдері белгіленді. Ресми деректер бойынша 2025 жылы статистикалық зерттеумен қамтылған кәсіпорындарда 325 429 жұмыскер сүт немесе баламалы өнімдер алған. Ұйымдастырушылық материалдар енгізу мәселелерін сипаттайды, ал экономикалық талдау болашақта толық шығындарды қайталанымды салыстыру үшін қажетті деректерді айқындайды. Түпнұсқа есеп пен негізгі әдістемелік деректері болмаған Кола тау-кен металлургиялық компаниясына жатқызылған тарихи биомониторинг көрсеткіштері сандық талдаудан алынып тасталды.
Қорытындылар. Модель міндетті қамтамасыз етуді сақтай отырып, сараланған кәсіптік тамақтануды әзірлеу мен тексерудің құрылымдық негізін ұсынады. Оның ғылыми үлесі құқықтық кепілдіктерді, әсерге сай өнім талаптарын және бағалау кезеңдерін байланыстырудан тұрады. Профилактикалық тиімділік, қауіпсіздік, жұмыскерлер үшін қолайлылық және экономикалық тиімділік проспективті зерттеуде бағалануға тиіс.
Авторлар туралы
Л. М. АктаеваҚазақстан
Актаева Лязат Мейрашевна – медицина ғылымдарының докторы, «Республикалық еңбекті қорғау ғылыми-зерттеу институты» ШЖҚ РМК Бас директоры
Астана
А. Б. Бекмагамбетов
Қазақстан
Бекмагамбетов Алимжан Бауржанович – заң ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, «Республикалық еңбекті қорғау ғылыми-зерттеу институты» ШЖҚ РМК Бас директорының орынбасары
Астана
Л. И. Едильбаева
Қазақстан
Едильбаева Лаура Ибрагимовна – медицина ғылымдарының кандидаты, «Республикалық еңбекті қорғау ғылыми-зерттеу институты» ШЖҚ РМК Ғылыми зерттеулер орталығының басшысы
Астана
К. С. Абсаттарова
Қазақстан
Абсаттарова Карлыгаш Сейтомаровна – медицина ғылымдарының кандидаты, С. Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің Қоғамдық денсаулық сақтау кафедрасының қауымдастырылған профессоры
Астана; Алматы
Л. Б. Сейдуанова
Қазақстан
Сейдуанова Лаура Бейсбековна – PhD, С. Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің Денсаулық сақтау саясаты және менеджмент кафедрасының қауымдастырылған профессоры
Астана; Алматы
Әдебиет тізімі
1. Ministerstvo zdravookhraneniya i sotsialnogo razvitiya Respubliki Kazakhstan. (2015). Ob utverzhdenii norm vydachi rabotnikam moloka ili ravnotsennykh pishchevykh produktov, i (ili) pishchevoy produktsii dieticheskogo lechebnogo i dieticheskogo profilakticheskogo pitaniya (Prikaz ot 28 dekabrya 2015 g. № 1056; registratsionnyy № 12709; prilozheniya 1, 2, s izmeneniyami i dopolneniyami). Retrieved August 1, 2026, from https://old.adilet.zan.kz/rus/docs/V1500012709
2. Respublika Kazakhstan. (2015). Trudovoy kodeks Respubliki Kazakhstan (Ot 23 noyabrya 2015 g. № 414-V; st. 182, p. 2, podp. 4). Retrieved August 1, 2026, from https://old.adilet.zan.kz/rus/docs/K1500000414
3. Byuro natsionalnoy statistiki Respubliki Kazakhstan. (2026, April 16). Chislennost rabotnikov, zanyatykh vo vrednykh i drugikh neblagopriyatnykh usloviyakh truda v Respublike Kazakhstan, za 2025 god [Statistical tables]. Retrieved April 30, 2026, from https://stat.gov.kz/api/iblock/element/341178/file/ru/. Accompanying publication: Osnovnye pokazateli po trudu v Respublike Kazakhstan za 2025 god. Retrieved March 10, 2026, from 4Octobehttps://stat.gov.kz/ru/industries/labor-and-income/stat-wags/publications/509385/
4. Pravitelstvo Respubliki Kazakhstan. (2023). Ob utverzhdenii Kontseptsii bezopasnogo truda Respubliki Kazakhstan na 2024–2030 gody (Postanovlenie ot 28 dekabrya 2023 g. № 1182). Retrieved March 10, 2026, from https://old.adilet.zan.kz/rus/docs/P2300001182
5. International Labour Organization. (2023, October 18). Global strategy on occupational safety and health 2024–30 and plan of action for its implementation (Document GB.349/INS/8). Retrieved March 10, 2026, from https://www.ilo.org/resource/conference-paper/es/gb/gb349/global-strategy-occupational-safety-and-health-2024%E2%80%9330-and-plan-action-its
6. Respublikanskiy nauchno-issledovatelskiy institut po okhrane truda. (n.d.). Kratkoe opisanie nauchno-tekhnicheskoy programmy “Transformatsiya gosudarstvennogo mekhanizma sotsialnykh garantiy litsam, zanyatym vo vrednykh usloviyakh truda, v sovremennykh usloviyakh” (IRN BR22182673) [Unpublished internal project document].
7. Trofimova, N. B., Rubashanova, E. A., Danilova, N. I., & Poznyakovskiy, V. M. (2018). Naturnye ispytaniya effektivnosti spetsializirovannogo produkta s pektinom v lechebno-profilakticheskom pitanii rabochikh gornorudnoy promyshlennosti. Russian Journal of Preventive Medicine, 21(4), 52–58. DOI: https://doi.org/10.17116/profmed201821452.
8. Ministerstvo truda i sotsialnoy zashchity naseleniya Respubliki Kazakhstan. (2026). O vnesenii izmeneniy v prikaz ot 28 dekabrya 2015 g. № 1056 (Prikaz ot 15 iyunya 2026 g. № 243; p. 1, prilozhenie 2, ratsion № 3). Retrieved August 1, 2026, from https://old.adilet.zan.kz/rus/docs/G26G0000243
9. Li, J., Yang, Z. L., Ding, T., Song, Y. J., Li, H. C., Li, D. Q., Chen, S., & Xu, F. (2022). The role of surface functional groups of pectin and pectin-based materials on the adsorption of heavy metal ions and dyes. Carbohydrate Polymers, 276, 118789. DOI: https://doi.org/10.1016/j.carbpol.2021.118789.
10. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (n.d.). Vitamin C: Fact sheet for health professionals. Retrieved August 1, 2026, from https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/
11. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (n.d.). Vitamin E: Fact sheet for health professionals. Retrieved March 10, 2026, from https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminE-HealthProfessional/
12. Hosseinabadi, M. B., Khanjani, N., Norouzi, P., Mirzaii, M., Biganeh, J., & Nazarkhani, F. (2020). Investigating the effects of vitamins E and C on oxidative stress and hematological parameters among power plant workers: A double-blind randomized controlled clinical trial. Toxicology and Industrial Health, 36(2), 99–109. DOI: https://doi.org/10.1177/0748233720908993.
13. Khan, S. A., Nurulain, S. M., Qureshi, R. N., et al. (2024). Exposure to heavy metals, antioxidant status, and the interaction of single nucleotide polymorphisms in the genes CAT rs7943316, GSTP1 rs1695, as well as GSTM1 and GSTT1 genes, among workers in occupational settings. Environmental Toxicology and Pharmacology, 108, 104452. DOI: https://doi.org/10.1016/j.etap.2024.104452.
14. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. (n.d.). Thiamin: Fact sheet for health professionals. Retrieved March 10, 2026, from https://ods.od.nih.gov/factsheets/Thiamin-HealthProfessional/
15. Sovet Evraziyskoy ekonomicheskoy komissii. (2012). O prinyatii tekhnicheskogo reglamenta Tamozhennogo soyuza “O bezopasnosti otdelnykh vidov spetsializirovannoy pishchevoy produktsii, v tom chisle dieticheskogo lechebnogo i dieticheskogo profilakticheskogo pitaniya” (Reshenie ot 15 iyunya 2012 g. № 34; TR TS 027/2012). Retrieved March 10, 2026, from https://eec.eaeunion.org/comission/department/deptexreg/tr/bezopSpecProd.php
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Актаева Л.М., Бекмагамбетов А.Б., Едильбаева Л.И., Абсаттарова К.С., Сейдуанова Л.Б. КӘСІБИ ТӘУЕКЕЛГЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ЖҰМЫСКЕРЛЕРДІҢ ЕМДІК-ПРОФИЛАКТИКАЛЫҚ ТАМАҚТАНУЫН ТРАНСФОРМАЦИЯЛАУ. Теориялық және клиникалық медицинаның өзекті мәселелері. 2026;(3):133-144. https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-09
For citation:
Aktayeva L., Bekmagambetov A., Yedilbayeva L., Absattarova K., Seiduanova L. RISK-ORIENTED TRANSFORMATION OF THERAPEUTIC AND PREVENTIVE NUTRITION FOR WORKERS. Actual Problems of Theoretical and Clinical Medicine. 2026;(3):133-144. https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-09
JATS XML
