ДАУН СИНДРОМЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ АУЫЗ ҚУЫСЫ АУРУЛАРЫНА ӘДЕБИЕТТІК ШОЛУЫ

Кіріспе. Даунсиндромынемесетрисомия21-еңжиі кездесетін генетикалықбұзылулардыңбіріжәне21-шіхромосоманыңқосымшакөшірмесініңболуына байланысты.Оның пайда болу жиілігі750-1000 жаңа туған нәрестегешамамен1жағдайды құрайды.

Мақсаты: Даун синдромы бар балалардағы стоматологиялық аурулардың ерекшеліктері мен таралуы жөніндегі заманауи деректерді талдау.

Материалдар мен әдістер. PubMed, Scopus, Web of Science, Google Scholar және eLIBRARY деректер базаларында, сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Американдық стоматологиялық қауымдастық және Американдық балалар стоматологиясы академиясы материалдарында жүйелі әдебиет іздеуі жүргізілді. Іздеу Down syndrome, children, oral health, periodontal disease, dental defects және олардың синонимдері сияқты негізгі сөздерді қолдану арқылы орындалды. Іздеуге 2010-2025 жылдары ағылшын және орыс тілдерінде жарияланған мақалалар енгізілді. Шолуға Даун синдромы бар балалардың ауыз қуысының жағдайына, стоматологиялық аурулардың таралуына, қауіп факторларына, профилактика және емдеу ерекшеліктеріне арналған зерттеулер енгізілді.

Нәтижелер. 2010-2025 жылдар аралығындағы басылымдарды талдау Даун синдромы бар балалардағы стоматологиялық патологияның пародонт ауруларының жоғары таралуымен және жиі бас сүйек-бет ауытқуларымен сипатталатынын көрсетті. Бұл топтағы тісжегінің таралуы туралы деректер қарама-қайшы және әртүрлі зерттеулерде айтарлықтай ерекшеленеді. Зерттеулер сонымен қатар ауыз қуысының денсаулығы морфологиялық ерекшеліктермен, иммундық жүйенің өзгеруімен және ауыз қуысының гигиенасы деңгейімен байланысты екенін көрсетеді.

Қорытынды. Даун синдромы бар балаларда анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктердің, иммундық жүйенің бұзылуының және мінез-құлық факторларының үйлесуіне байланысты стоматологиялық аурулардың қаупі жоғары. Ең көп таралған патологиялар-бұл тісжегі және пародонт аурулары, олар ерте диагностика мен алдын-алуды қажет етеді. Алдын алу шараларының тиімділігіне хлоргексидин мен бейімделген тіс щеткаларын қолдану арқылы қол жеткізіледі. Халықаралық ұсыныстар жеке күтімнің, тіс дәрігеріне жиі барудың және басқа мамандармен үйлестірудің қажеттілігін көрсетеді. Негізгі кедергілер стоматологтардың шектеулі сенімділігі және мамандандырылған көмектің болмауы болып қала береді. Білім беру бағдарламалары мен стандартталған хаттамаларды қамтитын кешенді тәсіл Даун синдромы бар балалардың стоматологиялық денсаулығы мен өмір сүру сапасын жақсартуға қабілетті.

1. Cuoghi, O. A., Topolski, F., Perciliano de Faria, L., Occhiena, C. M., Ferreira, N. D., Ferlin, C. R., & Rogério de Mendonça, M. (2016). Prevalence of dental anomalies in permanent dentition of Brazilian individuals with Down syndrome. The Open Dentistry Journal, 10, 469-473. DOI: 10.2174/1874210601610010469.

2. Sekerci, A. E., Cantekin, K., Aydinbelge, M., & Ucar, F. İ. (2014). Prevalence of dental anomalies in the permanent dentition of children with Down syndrome. Journal of Dentistry for Children, 81(2), 78–83. Retrieved September 16, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25198950/.

3. Channell, M. M., Mattie, L. J., Hamilton, D. R., Capone, G. T., Mahone, E. M., Sherman, S. L., Rosser, T. C., Reeves, R. H., Kalb, L. G., & Down Syndrome Cognition Project. (2021). Capturing cognitive and behavioral variability among individuals with Down syndrome: A latent profile analysis. Journal of Neurodevelopmental Disorders, 13(1), Article 16. DOI: 10.1186/s11689-021-09365-2.

4. Areias, C. M., Sampaio-Maia, B., Guimaraes, H., Melo, P., & Andrade, D. (2011). Caries in Portuguese children with Down syndrome. Clinics, 66(7), 1183-1186. DOI: 10.1590/s1807-59322011000700010.

5. Allareddy, V., Ching, N., Macklin, E. A., Voelz, L., Weintraub, G., Davidson, E., Prock, L. A., Rosen, D., Brunn, R., & Skotko, B. G. (2016). Craniofacial features as assessed by lateral cephalometric measurements in children with Down syndrome. Progress in Orthodontics, 17(1), 35. DOI: 10.1186/s40510-016-0148-7.

6. Moreira, M. J., Schwertner, C., Jardim, J. J., & Hashizume, L. N. (2016). Dental caries in individuals with Down syndrome: A systematic review. International Journal of Paediatric Dentistry, 26(1), 3-12. DOI: 10.1111/ipd.12212.

7. Goud, E. V. S. S., Gulati, S., Agrawal, A., Pani, P., Nishant, K., Pattnaik, S. J., & Gupta, S. (2021). Implications of Down’s syndrome on oral health status in patients: A prevalence-based study. Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(11), 4247-4252. DOI: 10.4103/jfmpc.jfmpc_885_21.

8. Marks, L., Wong, A., Perlman, S., Shellard, A., & Fernandez, C. (2018). Global oral health status of athletes with intellectual disabilities. Clinical Oral Investigations, 22(4), 1681-1688. DOI: 10.1007/s00784-017-2258-0.

9. Anders, P. L., & Davis, E. L. (2010). Oral health of patients with intellectual disabilities: A systematic review. Special Care in Dentistry, 30(3), 110-117. DOI: 10.1111/j.1754-4505.2010.00136.x.

10. Antonarakis, S. E. (2017). Down syndrome and the complexity of genome dosage imbalance. Nature Reviews Genetics, 18(3), 147-163. DOI: 10.1038/nrg.2016.154.

11. Vicente, A., Bravo-González, L. A., López-Romero, A., Muñoz, C. S., & Sánchez-Meca, J. (2020). Craniofacial morphology in Down syndrome: A systematic review and meta-analysis. Scientific Reports, 10(1), 19895. DOI: 10.1038/s41598-020-76984-5.

12. Redhead, Y., Gibbins, D., Lana-Elola, E., Watson-Scales, S., Dobson, L., Krause, M., Liu, K. J., Fisher, E. M. C., Green, J. B. A., & Tybulewicz, V. L. J. (2023). Craniofacial dysmorphology in Down syndrome is caused by increased dosage of Dyrk1a and at least three other genes. Development, 150(8), dev201077. DOI: 10.1242/dev.201077.

13. Jayaratne, Y. S. N., Elsharkawi, I., Macklin, E. A., Voelz, L., Weintraub, G., Rosen, D., & Skotko, B. G. (2017). The facial morphology in Down syndrome: A 3D comparison of patients with and without obstructive sleep apnea. American Journal of Medical Genetics Part A, 173(11), 3013-3021. DOI: 10.1002/ajmg.a.38399.

14. Satir, S. (2019). Determination of mandibular morphology in a Turkish population with Down syndrome using panoramic radiography. BMC Oral Health, 19(1), 36. DOI: 10.1186/s12903-019-0722-8.

15. Suri, S., Tompson, B. D., & Atenafu, E. (2011). Prevalence and patterns of permanent tooth agenesis in Down syndrome and their association with craniofacial morphology. The Angle Orthodontist, 81(2), 260-269. DOI: 10.2319/070910-391.1.

16. Díaz-Quevedo, A. A., Castillo-Quispe, H. M. L., Atoche-Socola, K. J., & Arriola-Guillén, L. E. (2021). Evaluation of the craniofacial and oral characteristics of individuals with Down syndrome: A review of the literature. Journal of Stomatology, Oral and Maxillofacial Surgery, 122(6), 583-587. DOI: 10.1016/j.jormas.2021.01.007.

17. Takizawa, H., Takahashi, M., & Maki, K. (2022). Three-dimensional assessment of craniofacial features in patients with Down syndrome during the mixed dentition period: A case-control study. The Cleft Palate-Craniofacial Journal, 59(2), 177-184. DOI: 10.1177/1055665621998181.

18. Tsou, A. Y., Bulova, P., Capone, G., Chicoine, B., Gelaro, B., Harville, T. O., Martin, B. A., McGuire, D. E., McKelvey, K. D., Peterson, M., Tyler, C., Wells, M., Whitten, M. S., & Global Down Syndrome Foundation Medical Care Guidelines for Adults with Down Syndrome Workgroup. (2020). Medical care of adults with Down syndrome: A clinical guideline. JAMA, 324(15), 1543-1556. DOI: 10.1001/jama.2020.17024.

19. Lee, S. R., Kwon, H. K., Song, K. B., & Choi, Y. H. (2004). Dental caries and salivary immunoglobulin A in Down syndrome children. Journal of Paediatrics and Child Health, 40(9–10), 530-533. DOI: 10.1111/j.1440-1754.2004.00457.x.

20. Moreira, M. J., Schwertner, C., Grando, D., Faccini, L. S., & Hashizume, L. N. (2015). Oral health status and salivary levels of mutans streptococci in children with Down syndrome. Pediatric Dentistry, 37(4), 355–360. Retrieved September 16, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26314603/.

21. Neves, B. G., Farah, A., Lucas, E., de Sousa, V. P., & Maia, L. C. (2010). Are paediatric medicines risk factors for dental caries and dental erosion? Community Dental Health, 27(1), 46–51. Retrieved September 16, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20426261/.

22. Anandan, S., Lakshminarayan, N., & Nagappa, K. G. (2022). Comparison of dental caries experience and salivary parameters among children with Down syndrome and healthy controls in Chennai, Tamil Nadu. Journal of the Indian Society of Pedodontics and Preventive Dentistry, 40(3), 274-280. DOI: 10.4103/jisppd.jisppd_296_21.

23. Anusha, D., Kengadaran, S., Prabhakar, J., MuthuKrishnan, K., Katuri, L. S., Vigneshwari, S. K., & Senthil, M. (2022). Prevalence of dental caries and gingivitis among children with intellectual disability in India. Journal of Family Medicine and Primary Care, 11(6), 2351-2355. DOI: 10.4103/jfmpc.jfmpc_655_21.

24. Puteri, M. M., Tedjosasongko, U., Dewi, A. M., Maulidina, A. P., & Rahmah, S. A. (2024). Oral condition and salivary pH Down syndrome children in the occurrence of caries: A narrative review. International Journal of Health, Medicine and Nursing Practice, 6(7), 1-9. DOI: 10.47941/ijhmnp.2419.

25. Vergier, V., Collignon, A. M., Gosset, M., & Bonnet, A. L. (2025). Periodontal diseases in Down syndrome during childhood: A scoping review. BMC Oral Health, 25(1), 161. DOI: 10.1186/s12903-025-05540-2.

26. Mitsuhata, C., Kado, N., Hamada, M., Nomura, R., & Kozai, K. (2022). Characterization of the unique oral microbiome of children with Down syndrome. Scientific Reports, 12(1), 14150. DOI: 10.1038/s41598-022-18409-z.

27. Morishima, S., Takeda, K., Greenan, S., & Maki, Y. (2022). Salivary microbiome in children with Down syndrome: A case-control study. BMC Oral Health, 22(1), 438. DOI: 10.1186/s12903-022-02480-z.

28. Chung, H., Green, P. H. R., Wang, T. C., & Kong, X. F. (2021). Interferon-driven immune dysregulation in Down syndrome: A review of the evidence. Journal of Inflammation Research, 14, 5187-5200. DOI: 10.2147/JIR.S280953.

29. Fernández, M., de Coo, A., Quintela, I., García, E., Diniz-Freitas, M., Limeres, J., Diz, P., Blanco, J., Carracedo, Á., & Cruz, R. (2021). Genetic susceptibility to periodontal disease in Down syndrome: A case-control study. International Journal of Molecular Sciences, 22(12), 6274. DOI: 10.3390/ijms22126274.

30. Taftazani, R. Z., Sitaresmi, M. N., Hanindriyo, L., & Kuswandari, S. (2025). Optimizing oral hygiene for children and adolescents with Down syndrome: A scoping review. Canadian Journal of Dental Hygiene, 59(2), 133–142. Retrieved September 16, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40823348/.

31. Yehia, Z., Silbereisen, A., Koletsi, D., Arabzadehtousi, M., Tsilingaridis, G., & Bostanci, N. (2024). Efficacy of periodontal treatment modalities in Down syndrome patients: A systematic review and meta-analysis. Evidence-Based Dentistry, 25(4), 213-214. DOI: 10.1038/s41432-024-01055-x.

32. Saitos, P., Iurcov, R., Moca, A. E., Bota, T., Marton, R. D., & Juncar, M. (2025). Parental perspectives on oral health and access to care in children with Down syndrome: A narrative review. Children, 12(5), 655. DOI: 10.3390/children12050655.

33. Vocale, C., Montevecchi, M., D’Alessandro, G., Gatto, M., Piana, G., Nibali, L., Re, M. C., & Sambri, V. (2021). Subgingival periodontal pathogens in Down syndrome children without periodontal breakdown: A case-control study on deciduous teeth. European Journal of Paediatric Dentistry, 22(4), 309-313. DOI: 10.23804/ejpd.2021.22.04.9.

34. Fageeh, H. N., Mansour, M. A., Fageeh, H. I., Hummadi, A., Khurayzi, T., Marran, K., Alqunfuthi, N., & Patil, S. (2022). Dental plaque removal with two special needs toothbrushes in patients with Down syndrome: A parallel-group randomised clinical trial of efficacy. Oral Health & Preventive Dentistry, 20, 501-508. DOI: 10.3290/j.ohpd.b3630331.

35. Droubi, L., Laflouf, M., Alkurdi, S., Sauro, S., Mancino, D., Haikel, Y., & Kharouf, N. (2021). Does customized handle toothbrush influence dental plaque removal in children with Down syndrome? A randomized controlled trial. Healthcare, 9(9), 1130. DOI: 10.3390/healthcare9091130.

36. Rondón-Avalo, S., Rodríguez-Medina, C., & Botero, J. E. (2024). Association of Down syndrome with periodontal diseases: Systematic review and meta-analysis. Special Care in Dentistry, 44(2), 360-368. DOI: 10.1111/scd.12892.

37. Fleming, P. S., Koletsi, D., O’Brien, K., Tsichlaki, A., & Pandis, N. (2016). Are dental researchers asking patient-important questions? A scoping review. Journal of Dentistry, 49, 9-13. DOI: 10.1016/j.jdent.2016.04.002.

38. World Health Organization. (2025). Oral health. Retrieved September 16, 2025, from https://www.who.int/health-topics/oral-health.

39. Hedges, I., Flynn, B., Vujicic, M., Smith, A., & Ward, L. (2024). Improving dental care access for vulnerable populations: White paper. American Dental Association, Health Policy Institute. Retrieved September 16, 2025, from https://www.ada.org.

40. American Academy of Pediatric Dentistry. (2025). Management of dental patients with special health care needs. In The reference manual of pediatric dentistry (pp. 364–371). Retrieved September 16, 2025, from https://www.aapd.org/media/policies_Guidelines/BP_SHCN.pdf.

41. Descamps, I., Fernandez, C., Van Cleynenbreugel, D., Van Hoecke, Y., & Marks, L. (2019). Dental care in children with Down syndrome: A questionnaire for Belgian dentists. Medicina Oral, Patología Oral y Cirugía Bucal, 24(3), 385-391. DOI: 10.4317/medoral.22129.

42. Descamps, I., & Marks, L. A. (2015). Oral health in children with Down syndrome: Parents’ views on dental care in Flanders (Belgium). European Journal of Paediatric Dentistry, 16(2), 143–148. Retrieved September 16, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26147822/.

43. Alwadi, M. A., AlJameel, A. H., Baker, S. R., & Owens, J. (2024). Access to oral health care services for children with disabilities: A mixed methods systematic review. BMC Oral Health, 24(1), 1002. DOI: 10.1186/s12903-024-04767-9.

44. Octafianto, A., Saskianti, T., Wahluyo, S., Tedjosasongko, U., Novianti, A., & Sahar, D. (2023). Gingivitis in children with Down syndrome: Review of local and systemic factors. Acta Medica Philippina, 57(6), 52-58. DOI: 10.47895/amp.vi0.3955.

45. Scalioni, F. A. R., Carrada, C. F., Tavares, M. C., Abreu, L. G., Ribeiro, R. A., & Paiva, S. M. (2024). Oral health characteristics in children and adolescents with Down syndrome. Special Care in Dentistry, 44(2), 542-549. DOI: 10.1111/scd.12883.