БҰҚАРАЛЫҚ СПОРТТА ЖӘНЕ ЖОҒАРЫ ЖЕТІСТІКТЕР СПОРТЫНДА СПОРТТЫҚ МЕДИЦИНА ЖӘНЕ МЕДИЦИНАЛЫҚ ҚОЛДАУ ҚЫЗМЕТІН ДАМЫТУ ӘДІСТЕРІН ТАЛДАУ

Өзектілігі. Бұқаралық және кәсіби спорттың өсуі қатысушыларға жүктемені арттырады және жарақат алу қаупін жоғарылатады, бұл тиімді медициналық қолдау жүйелеріне қажеттілікті туғызады. Қазіргі спорттық медицина барлық деңгейдегі спортшылар үшін алдын алу, диагноз қою, емдеу және қалпына келтіруді біріктіретін салалықаралық бағытта дамыған.

Мақсаты: спорттық медицина қызметін ұйымдастыру және спортшыларға медициналық қолдау көрсету бойынша қазіргі заманғы тәсілдерді талдау.

Материалдар мен әдістер. Әдеби шолу 2006-2026 жылдар аралығындағы PubMed, Scopus, Web of Science және кәсіби есептердегі басылымдарды қамтыды, спорттық медицина қызметтерін ұйымдастыруға, спортшыларға медициналық қолдау көрсетуге және жарақаттарды болдырмауға бағытталған. Толық мәтіні бар орыс және ағылшын тіліндегі мақалалар, бұқаралық және кәсіби спорттағы медициналық қолдауға арналғандары кірді; толық мәтіні жоқ және тек физиология немесе жаттығу процесіне қатысты зерттеулер шығарылды.

Нәтижелер. Шолу көрсеткендей, бұқаралық спортта медициналық қолдау жарақаттардың алдын алу, алғашқы көмек көрсету және қауіпсіз өткізуді қамтамасыз етуге бағытталған, ал жоғары жетістіктер спортында спортшыларға жеке, кешенді және салалықаралық қолдау қажет. Қазіргі заманғы жүйелерге орталықтандырылған басқару, сандық технологиялар және әртүрлі мамандардың интеграциясы кіреді, бұл жарақаттардың алдын алу, реабилитация және спортшыларды дайындау тиімділігін арттырады.

Қорытынды. Спорттық медицина қызметін дамыту салалықаралық тәсілдерді, мамандарды даярлауды стандарттау және сандық технологияларды енгізуді талап етеді. Бұл шаралар барлық деңгейдегі спортшылардың қауіпсіз қатысуын қамтамасыз етеді, қалпына келу уақытын қысқартады және жаттығу мен жарыстардың тиімділігін арттырады.

1. Vasta, S., Papalia, R., Albo, E., Maffulli, N., & Denaro, V. (2018). Top orthopedic sports medicine procedures. Journal of Orthopaedic Surgery and Research, 13(1), 190. DOI: https://doi.org/10.1186/s13018-018-0889-8.

2. Engebretsen, L., Soligard, T., Steffen, K., et al. (2013). Sports injuries and illnesses during the London Summer Olympic Games 2012. British Journal of Sports Medicine, 47(7), 407-414. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2013-092380.

3. Junge, A., Engebretsen, L., Mountjoy, M. L., et al. (2009). Sports injuries during the Summer Olympic Games 2008. The American Journal of Sports Medicine, 37(11), 2165-2172. DOI: https://doi.org/10.1177/0363546509339357.

4. Engebretsen, L., Steffen, K., Alonso, J. M., et al. (2010). Sports injuries and illnesses during the Winter Olympic Games 2010. British Journal of Sports Medicine, 44(11), 772-780. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsm.2010.076992.

5. Lebrun, C. (2006). Sports medicine: Not “just for jocks” anymore. Canadian Family Physician, 52(6), 703-709.

6. Jadon, G. R., Muthukrishnan, J., & Datta, K. (2025). Sports and exercise medicine: Beyond injury management. Medical Journal Armed Forces India, 81(1), 1-6. DOI: https://doi.org/10.1016/j.mjafi.2024.03.007.

7. Thompson, W. R., Sallis, R., Joy, E., Jaworski, C. A., Stuhr, R. M., & Trilk, J. L. (2020). Exercise is medicine. American Journal of Lifestyle Medicine, 14(5), 511-523. DOI: https://doi.org/10.1177/1559827620912192.

8. Boggess, B. R., & Bytomski, J. R. (2013). Medicolegal aspects of sports medicine. Primary Care, 40(2), 525-535. DOI: https://doi.org/10.1016/j.pop.2013.02.008.

9. McCrory, P. (2006). What is sports and exercise medicine? British Journal of Sports Medicine, 40(12), 955-957.

10. Matheson, G. O., Klügl, M., Dvorak, J., et al. (2011). Responsibility of sport and exercise medicine in preventing and managing chronic disease: Applying our knowledge and skill is overdue. British Journal of Sports Medicine, 45(16), 1272-1282. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2011-090328.

11. Ekstrand, J., Hägglund, M., & Waldén, M. (2011). Injury incidence and injury patterns in professional football: The UEFA injury study. British Journal of Sports Medicine, 45(7), 553-558. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsm.2009.060582.

12. Lopes, A. D., Hespanhol Júnior, L. C., Yeung, S. S., & Costa, L. O. (2012). What are the main running-related musculoskeletal injuries? A systematic review. Sports Medicine, 42(10), 891-905. DOI: https://doi.org/10.1007/BF03262301.

13. Joy, E. L., Blair, S. N., McBride, P., & Sallis, R. (2013). Physical activity counselling in sports medicine: A call to action. British Journal of Sports Medicine, 47(1), 49-53. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2012-091620.

14. Gamage, P. J., Seker, S., Orchard, J., Humphries, D., Fitzgerald, K., & Fitzpatrick, J. (2021). Insights into the complexity of presentation and management of patients: The sport and exercise physician’s perspective. BMJ Open Sport & Exercise Medicine, 7(4), e001228. DOI: https://doi.org/10.1136/bmjsem-2021-001228.

15. Ferderber, M., Wilson, K., Buchanan, B. K., et al. (2023). Sports medicine curricular recommendations for undergraduate medical education. Current Sports Medicine Reports, 22(5), 172-180. DOI: https://doi.org/10.1249/JSR.0000000000001064.

16. Speed, C. (2013). High-performance sports medicine. Clinical Medicine, 13(1), 47-49. DOI: https://doi.org/10.7861/clinmedicine.13-1-47.

17. Al Attar, W. S. A., Soomro, N., Sinclair, P. J., Pappas, E., & Sanders, R. H. (2017). Effect of injury prevention programs that include the Nordic hamstring exercise on hamstring injury rates in soccer players: A systematic review and meta-analysis. Sports Medicine, 47(5), 907-916. DOI: https://doi.org/10.1007/s40279-016-0638-2.

18. Grindem, H., Snyder-Mackler, L., Moksnes, H., Engebretsen, L., & Risberg, M. A. (2016). Simple decision rules can reduce reinjury risk by 84% after ACL reconstruction. British Journal of Sports Medicine, 50(13), 804-808. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2016-096031.

19. Arvinen-Barrow, M., Massey, W. V., & Hemmings, B. (2014). Role of sport medicine professionals in addressing psychosocial aspects of sport-injury rehabilitation. Journal of Athletic Training, 49(6), 764-772. DOI: https://doi.org/10.4085/1062-6050-49.3.44.

20. Christakou, A., & Lavallee, D. (2009). Rehabilitation from sports injuries: From theory to practice. Perspectives in Public Health, 129(3), 120-126. DOI: https://doi.org/10.1177/1466424008094802.

21. Abdelkader, G. (2023). The importance of sports medicine in modern sports among Algerian teams. International Journal of Health Sciences, 7(S1), 2803-2809. DOI: https://doi.org/10.53730/ijhs.v7nS1.14583.

22. Lowery, M., Oliver, S. J., Roberts, R., et al. (2025). A comparison of training, injury, illness, sleep, well-being, and stress between developing elite and recreational athletes. European Journal of Sport Science, 25(12), e70093. DOI: https://doi.org/10.1002/ejsc.70093.

23. Malm, C., Jakobsson, J., & Isaksson, A. (2019). Physical activity and sports – Real health benefits. Sports, 7(5), 127. DOI: https://doi.org/10.3390/sports7050127.

24. Janse Van Rensburg, D. C., Schwellnus, M., Derman, W., & Webborn, N. (2018). Illness among Paralympic athletes. Physical Medicine and Rehabilitation Clinics of North America, 29(2), 185-203. DOI: https://doi.org/10.1016/j.pmr.2018.01.003.

25. Johnston, A. N. B., Wadham, J., Polong-Brown, J., et al. (2019). Health care provision during a mass sporting gathering. Prehospital and Disaster Medicine, 34(1), 62-71. DOI: https://doi.org/10.1017/S1049023X18001206.

26. Hamai, A., Okada, T., Uemura, K., Uchida, T., Kondo, K., & Yamada, Y. (2023). Participation of medical students in the medical team of sports events. Journal of General and Family Medicine, 24(5), 320-321. DOI: https://doi.org/10.1002/jgf2.645.

27. Ewert, G. D. (2007). Marathon race medical administration. Sports Medicine, 37(4-5), 428-430. DOI: https://doi.org/10.2165/00007256-200737040-00040.

28. Schwellnus, M., Kipps, C., Roberts, W. O., et al. (2019). Medical encounters at mass endurance sports events. British Journal of Sports Medicine, 53(17), 1048-1055. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2018-100092.

29. Harrison, E. L., & Price, C. J. (1992). Sports injury/illness reporting at major sporting events. Physiotherapy Canada, 44(4), 19-22.

30. Hostler, D., Franco, V., Martin-Gill, C., & Roth, R. N. (2014). Recognition and treatment of exertional heat illness at a marathon race. Prehospital Emergency Care, 18(3), 456-459. DOI: https://doi.org/10.3109/10903127.2013.864357.

31. Hallal, P. C., Andersen, L. B., Bull, F. C., Guthold, R., & Ekelund, U. (2012). Global physical activity levels. The Lancet, 380(9838), 247-257. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)60646-1.

32. Herring, S. A., Kibler, W. B., Putukian, M., et al. (2024). Mass participation and tournament event management for the team physician. Current Sports Medicine Reports, 23(4), 143-158. DOI: https://doi.org/10.1249/JSR.0000000000001160.

33. Moreau, W., & Nabhan, D. (2012). Organization and multidisciplinary work in an Olympic high-performance center in the USA. Revista Médica Clínica Las Condes, 23, 337-342. https://doi.org/10.1016/S0716-8640(12)70319-X.

34. Sun, H., Soh, K. G., Mohammadi, A., et al. (2024). Counteracting mental fatigue for athletes. BMC Psychology, 12(1), 67. DOI: https://doi.org/10.1186/s40359-023-01476-w.

35. Mercalli, C., Ghio, F. E., Bonizzato, S., et al. (2025). Providing medical care at mass gathering sporting events. BMC Emergency Medicine, 25(1), 151. DOI: https://doi.org/10.1186/s12873-025-01316-7.

36. Rapp, G. C., & Ingersoll, C. D. (2019). Sports medicine delivery models: Legal risks. Journal of Athletic Training, 54(12), 1237-1240. DOI: https://doi.org/10.4085/1062-6050-83-19.

37. Laki, J., Soós, Á., Jákó, P., Tállay, A., Perjés, Á., & Szabó, A. M. (2017). Introducing the National Institute for Sports Medicine in Hungary. BMJ Open Sport & Exercise Medicine, 3(1), e000267. DOI: https://doi.org/10.1136/bmjsem-2017-000267.

38. Pujalte, G. G. A., Malone, M., Mandavalli, A., Phrathep, D. D., Shah, N. P., & Perlman, A. I. (2023). Acupuncture in sports medicine. Journal of Acupuncture and Meridian Studies, 16(6), 239-247. DOI: https://doi.org/10.51507/j.jams.2023.16.6.239.

39. Zwack, C. C., Haghani, M., & Benson, A. C. (2025). Evolution of research published in sports and exercise medicine journals. Sports Medicine Open, 11(1), 118. DOI: https://doi.org/10.1186/s40798-025-00839-4.

40. Seward, M. W., Marso, C. C., Soled, D. R., & Briggs, L. G. (2020). Medicine in motion. American Journal of Lifestyle Medicine, 16(4), 462-468. DOI: https://doi.org/10.1177/1559827620983782.

41. Albright, E. L., Kapur, R., & Miller, E. (2024). Burnout in sports medicine physicians: an American perspective. British journal of sports medicine, 58(3), 124-125. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-107752.

42. Mountjoy, M., Ackerman, K. E., Bailey, D. M., et al. (2023). IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (REDs). British Journal of Sports Medicine, 57(17), 1073-1097. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-106994.

43. Drew, M. K., Toohey, L. A., Smith, M., et al. (2023). Health systems in high-performance sport. Sports Medicine, 53(8), 1479-1489. DOI: https://doi.org/10.1007/s40279-023-01855-8.

44. Dijkstra, H. P., Pollock, N., Chakraverty, R., & Alonso, J. M. (2014). Managing the health of the elite athlete. British Journal of Sports Medicine, 48(7), 523-531. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2013-093222.

45. Martin, R. K., Pareek, A., Krych, A. J., Maradit Kremers, H., & Engebretsen, L. (2021). Machine learning in sports medicine. Journal of ISAKOS, 6(1), 1-2. DOI: https://doi.org/10.1136/jisakos-2020-000572.

46. Chen, C., Xue, J., Gou, W., Xie, M., & Yao, X. (2025). Quantitative analysis of computer vision research in sports. Frontiers in Sports and Active Living, 7, 1604232. DOI: https://doi.org/10.3389/fspor.2025.1604232.

47. Neunhaeuserer, D., Niebauer, J., Degano, G., et al. (2021). Sports and Exercise Medicine in Europe. British Journal of Sports Medicine, 55(20), 1122-1124. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2021-103983.

48. Lu, D., McCall, A., Jones, M., et al. (2021). The financial and performance cost of injuries in Australian professional soccer. Journal of Science and Medicine in Sport, 24(5), 463-467. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jsams.2020.11.004.