МЕТАБОЛИЗМДІК СИНДРОМЫ БАР АДАМДАРДА МИНЕРАЛДЫҚ АЛМАСУ МЕН КЛИНИКО-МЕТАБОЛИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫСЫ

Өзектілігі. Метаболизмдік синдром – бұл шын мәнінде, жүрек-қан тамырларының ауыр асқынулары мен диабетке жол ашатын метаболизмдік мәселелердің (семіздік, қан қысымының жоғарылауы және қандағы қант деңгейінің бұзылуы) жиынтығы немесе "нағыз қауіп-қатер үйлесімі". Метаболизмдік синдромның дамуы мен ауырлығына әсер ететін маңызды, бірақ жеткіліксіз зерттелген факторлардың бірі – минералды зат алмасу, соның ішінде кальций, магний және фосфор деңгейлері жатады. Бұл минералдардың теңгерімсіздігі инсулинге сезімталдықты бұзып, қабыну процестерін күшейтіп, липид және көмірсу алмасуына әсер етуі мүмкін.

Мақсаты.Ересек адамдардағы метаболизмдік синдромның клиникалық және метаболикалық көріністерімен минералдық алмасу көрсеткіштерінің (кальций, магний, фосфор, паратиреоидты гормон және D витамині) өзара байланысы туралы қазіргі ғылыми деректерді жинақтап, сыни тұрғыдан бағалау.

Материалдар мен әдістер.Әдебиеттерге құрылымдалған іздеу PubMed, Scopus және Google Scholar дерекқорларында жүргізілді. Шолуға негізінен 2018 жылғы қаңтар мен 2026 жылғы наурыз аралығында жарияланған ғылыми жарияланымдар енгізілді. Минералдық алмасудың физиологиялық механизмдерін түсіндіру және зерттеудің теориялық негізін қалыптастыру мақсатында қажет болған жағдайда бұдан бұрын жарияланған іргелі еңбектер де пайдаланылды.

Нәтижелері. Әдебиеттерді талдау минералдық алмасу бұзылыстарының метаболизмдік синдромның дамуы және оның клиникалық-метаболикалық көріністерімен тығыз байланысты екенін көрсетті. Ең сенімді деректер магний тапшылығына, сондай-ақ кальций, фосфор, паратиреоидты гормон және D витамині алмасуының бұзылыстарына қатысты алынды, олар инсулинге төзімділікпен және басқа да метаболикалық бұзылыстармен байланысты болды.

Қорытынды. Әдеби шолу минералды зат алмасу бұзылыстары, соның ішінде сарысудағы кальций, магний және фосфор деңгейлерінің метаболизмдік синдромның клиникалық және метаболизмдік көріністермен тығыз байланысты екенін растайды.

1. Noubiap, J. J., Nansseu, J. R., Nyaga, U. F., et al. (2026). Global trends in metabolic syndrome from 2000 to 2023: A systematic review and analysis using modeling. Nature Communications, 17(1), 573. DOI: https://doi.org/10.1038/s41467-025-67268-5

2. Noubiap, J. J., Nansseu, J. R., Lontchi-Yimagou, E., Nkeck, J. R., Nyaga, U. F., Ngouo, A. T., Tounouga, D. N., Tianyi, F. L., Foka, A. J., Ndoadoumgue, A. L., & Bigna, J. J. (2022). Geographic distribution of metabolic syndrome and its components in the general adult population: A meta-analysis of global data from 28 million individuals. Diabetes Research and Clinical Practice, 188, 109924. DOI: https://doi.org/10.1016/j.diabres.2022.109924

3. Sibagatova, A., Benberin, V., Akhmetova, K., Babenko, D., & Karabaeva, R. (2024). Association of α-synuclein gene polymorphism rs2736990 with metabolic syndrome among the population of Kazakhstan with arterial hypertension. Metabolic Syndrome and Related Disorders, 22(4), 263-268. DOI: https://doi.org/10.1089/met.2023.0222

4. Aidarbekova, D., Sadykova, K., Saruarov, Y., Nurdinov, N., Zhunissova, M., Babayeva, K., Nemetova, D., Turmanbayeva, A., Bekenova, A., Nuskabayeva, G., & Sarria-Santamera, A. A. (2025). Longitudinal assessment of metabolic syndrome. Journal of Clinical Medicine, 14(3), Article 747. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm14030747

5. Sadykova, A., Shalkharova, Z. S., Shalkharova, Z. N., Sadykova, K., Madenbay, K., Zhunissova, M., Nuskabayeva, G., Askarova, S., & Grjibovski, A. M. (2018). Metabolic syndrome and its components in southern Kazakhstan: A cross-sectional study. International Health, 10(4), 268-276. DOI: https://doi.org/10.1093/inthealth/ihy027

6. Wong, S. K. (2022). A review of current evidence on the relationship between phosphate metabolism and metabolic syndrome. Nutrients, 14(21), 4525. DOI: https://doi.org/10.3390/nu14214525

7. Han, D., Fang, X., Su, D., Huang, L., He, M., Zhao, D., Zou, Y., & Zhang, R. (2019). Dietary calcium intake and the risk of metabolic syndrome: A systematic review and meta-analysis. Scientific Reports, 9(1), 19046. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-019-55507-x

8. Nematbakhsh, R., Rouhani, P., & Saneei, P. (2025). Dietary calcium intake in relation to metabolic syndrome in adults: A systematic review and dose-response meta-analysis of epidemiological studies with GRADE assessment. Obesity Reviews, 26(2), e13850. DOI: https://doi.org/10.1111/obr.13850

9. Chen, J. M., Wu, T. Y., Wu, Y. F., & Kuo, K. L. (2023). Association of the serum calcium level with metabolic syndrome and its components among adults in Taiwan. Archives of Endocrinology and Metabolism, 67(5), e000632. DOI: https://doi.org/10.20945/2359-3997000000632

10. Osadnik, K., Osadnik, T., Delijewski, M., Lejawa, M., Fronczek, M., Reguła, R., Gąsior, M., & Pawlas, N. (2020). Calcium and phosphate levels are among other factors associated with metabolic syndrome in patients with normal weight. Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity, 13, 1281-1288. DOI: https://doi.org/10.2147/DMSO.S232497

11. Tarleton, E. K. (2018). Factors influencing magnesium consumption among adults in the United States. Nutrition Reviews, 76(7), 526-538. DOI: https://doi.org/10.1093/nutrit/nuy002

12. Găman, M. A., Dobrică, E. C., Cozma, M. A., Antonie, N. I., Stănescu, A. M. A., Găman, A. M., & Diaconu, C. C. (2021). Crosstalk of magnesium and serum lipids in dyslipidemia and associated disorders: A systematic review. Nutrients, 13(5), 1411. DOI: https://doi.org/10.3390/nu13051411

13. Kim, Y., & Je, Y. (2025). Intake or blood levels of magnesium and risk of metabolic syndrome: A meta-analysis of observational studies. Nutrients, 17(10), 1667. DOI: https://doi.org/10.3390/nu17101667

14. Asbagi, O., Moradi, S., Nezamoleslami, S., et al. (2021). Effect of magnesium supplementation on lipid profile in patients with type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Biological Trace Element Research, 199, 861-873. DOI: https://doi.org/10.1007/s12011-020-02209-5

15. Hariri, M., Sohrabi, M., & Golami, A. (2025). Effect of magnesium supplementation on serum lipid profile: An updated systematic review and meta-analysis of dose-response relationships based on randomized controlled trials. Journal of Nutritional Science, 24. DOI: https://doi.org/10.1186/s12937-025-01085-w

16. Shugaa, N., Niedermeier, F., Torand, B., et al. (2024). Association of serum magnesium levels with metabolic syndrome and the role of chronic kidney disease: A Mendelian randomization population cohort study. Diabetes, Obesity and Metabolism, 26(5), 1808-1820. DOI: https://doi.org/10.1111/dom.15497

17. Mironov, N., Haque, M., Atfi, A., & Razzaque, M. S. (2022). Phosphate dysregulation and metabolic syndrome. Nutrients, 14(21), 4477. DOI: https://doi.org/10.3390/nu14214477

18. Jhuang, Y.-H., Kao, T.-W., Peng, T.-C., Chen, W.-L., Chang, P.-K., & Wu, L.-W. (2019). Serum phosphorus as a risk factor of metabolic syndrome in the elderly in Taiwan: A large-population cohort study. Nutrients, 11(10), 2340. DOI: https://doi.org/10.3390/nu11102340

19. Raikou, V. D., Kyriaki, D., & Gavriil, S. (2020). Importance of serum phosphate in elderly patients with diabetes mellitus. World Journal of Diabetes, 11(10), 416-424. DOI: https://doi.org/10.4239/wjd.v11.i10.416

20. Bergwitz, C., & Jüppner, H. (2010). Regulation of phosphate homeostasis by PTH, vitamin D, and FGF23. Annual Review of Medicine, 61, 91-104. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.med.051308.111339

21. Khan, M., Jose, A., & Sharma, S. (2022). Parathyroid hormone. In StatPearls. StatPearls Publishing. DOI: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499940/

22. Modica, R., Liccardi, A., Minotta, R., Benevento, E., Cannavale, G., & Colao, A. (2023). Parathyroid diseases and metabolic syndrome. Journal of Endocrinological Investigation, 46(6), 1065-1077. DOI: https://doi.org/10.1007/s40618-023-02018-2

23. Ahlström, T., Hagström, E., Larsson, A., Rudberg, C., Lind, L., & Hellman, P. (2009). Correlation between plasma calcium, parathyroid hormone (PTH) and the metabolic syndrome (MetS) in a community-based cohort of men and women. Clinical Endocrinology, 71(5), 673-678. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1365-2265.2009.03558.x

24. Yamaguchi, T., Kanazawa, I., Takaoka, S., & Sugimoto, T. (2011). Serum calcium is positively correlated with fasting plasma glucose and insulin resistance, independent of parathyroid hormone, in male patients with type 2 diabetes mellitus. Metabolism, 60(9), 1334-1339. DOI: https://doi.org/10.1016/j.metabol.2011.02.003

25. Dhaaher, N. F., Vandell, P., & Bennett, L. (2025). Glucose regulation and the relationship with vitamin D and parathyroid hormone: Differences between Middle Eastern and Caucasian ethnic groups. Journal of Diabetes & Metabolic Disorders, 24, Article 15. DOI: https://doi.org/10.1007/s40200-024-01543-y

26. Abugoukh, T. M., Al Sharaby, A., Elshaikh, A. O., Joda, M., Madni, A., Ahmed, I., Abdalla, R. S., Ahmed, K., Elazrag, S. E., & Abdelrahman, N. (2022). Does vitamin D have a role in diabetes? Cureus, 14(10), e30432. DOI: https://doi.org/10.7759/cureus.30432

27. Xu, H., Han, G., Wang, L., Ding, H., Wang, C., Ping, X., Dong, C., Zhang, D., Dai, Y., Li, N., Li, Y., Yang, H., Zhu, H., Pan, H., Gong, F., Chen, J., & Xing, X. (2022). 25-Hydroxyvitamin D levels are inversely related to metabolic syndrome risk profile in northern Chinese subjects without vitamin D supplementation. Diabetology & Metabolic Syndrome, 14(1), Article 23. DOI: https://doi.org/10.1186/s13098-022-00793-1

28. Mutt, S. J., Jokelainen, J., Sebert, S., Auvinen, J., Järvelin, M. R., Keinänen-Kiukaanniemi, S., & Herzig, K. H. (2019). Vitamin D status and components of metabolic syndrome in older subjects from Northern Finland (Latitude 65° North). Nutrients, 11(6), Article 1229. DOI: https://doi.org/10.3390/nu11061229

29. Barbarawi, M., Zayed, Y., Barbarawi, O., Bala, A., Alabdouh, A., Gakhal, I., Rizk, F., Alkasasbeh, M., Bachuwa, G., & Manson, J. E. (2020). Effect of vitamin D supplementation on the incidence of diabetes mellitus. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 105(8), 2857-2868. DOI: https://doi.org/10.1210/clinem/dgaa335

30. Perna, S. (2019). Is vitamin D supplementation useful for weight loss programs? A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Medicina, 55(7), Article 368. DOI: https://doi.org/10.3390/medicina55070368

31. Cefalo, C. M. A., Conte, C., Sorice, G. P., Moffa, S., Sun, V. A., Cinti, F., Salomone, E., Muscogiuri, G., Brocchi, A. A. G., Pontecorvi, A., Mezza, T., & Giaccari, A. (2018). Effect of vitamin D supplementation on obesity-induced insulin resistance: A double-blind, randomized, placebo-controlled trial. Obesity, 26(4), 651-657. DOI: https://doi.org/10.1002/oby.22132

32. Piuri, G., Zocchi, M., Della Porta, M., et al. (2021). Magnesium in obesity, metabolic syndrome, and type 2 diabetes. Nutrients, 13(2), Article 320. DOI: https://doi.org/10.3390/nu13020320

33. Argeros, Z., Xu, X., Bhandari, B., Harris, K., Touyz, R. M., & Schutte, A. E. (2025). Magnesium supplementation and blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Hypertension, 82(11), 1844-1856. DOI: https://doi.org/10.1161/HYPERTENSIONAHA.125.25129

34. Pittas, A. G., Dawson-Hughes, B., Sheehan, P., et al. (2019). Vitamin D supplementation and prevention of type 2 diabetes. The New England Journal of Medicine, 381(6), 520-530. DOI: https://doi.org/10.1056/NEJMoa1900906

35. Chen, G., Che, L., Wen, X., Lai, M., Wei, T., Zhu, P., & Ran, J. (2025). Association of serum parathyroid hormone within normal range with the prevalence and prognosis among adults with diabetes and prediabetes: Insight from NHANES 2003-2006 data. Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism, 16. DOI: https://doi.org/10.1177/20420188251328806

36. Giamundo, D. M., Morello, M., Pastena, P., Bernardi, M., Spadafora, L., Cacciatore, S., Perone, F., Caminiti, G., Sabouret, P., Cesaro, A., Di Muro, F. M., & Golino, M. (2025). Vitamin D and cardiovascular disease: The “Good”, the “Bad”, and the “Unknown”. Reviews in Cardiovascular Medicine, 26(10), Article 40001. DOI: https://doi.org/10.31083/RCM40001