ЕГДЕ ЖАСТАҒЫ АДАМДАРДАҒЫ ҚАРТТЫҚ АСТЕНИЯ ТУРАЛЫ ЗАМАНАУИ КӨЗҚАРАСТАР: ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ

Кіріспе. Қарттық астения – функционалдық мүмкіндіктердің төмендеуімен және жағымсыз салдардың жоғары қаупімен сипатталатын кең таралған гериатриялық синдром. Зерттеулерге сәйкес, 50 жастан асқан адамдар арасында оның таралуы орта есеппен 17.4 % құрайды, ал предастения 49.3 %-ға дейін жетеді. Қазақстан Республикасында кәрілік астения мәселесі қарт адамдар үлесінің артуына және созылмалы аурулардың жоғары таралуына қарамастан жеткілікті деңгейде зерттелмеген.

Мақсаты: қарт адамдардағы кәрілік астениясы туралы заманауи деректерді талдау.

Материалдар мен әдістер. Қарт адамдардағы кәрілік астениясының таралуы, қауіп факторлары және диагностика әдістері бойынша ғылыми әдебиеттерге талдау жүргізілді. Іздеу PubMed, Scopus, Web of Science және Google Scholar деректер базаларында 2010-2025 жылдар аралығында жүргізілді. Қарт адамдардағы кәрілік астениясына арналған орыс және ағылшын тілдеріндегі мақалалар енгізілді; тақырыпқа сәйкес келмейтін және қайталанатын жарияланымдар алынып тасталды.

Нәтижелер. Қарттық астения – сатылы және динамикалық ағыммен сипатталатын синдром. Оның үш кезеңі бар: қалыпты жағдай, предастения және айқын астения. Синдромның таралуы популяцияға байланысты 10 %-дан 24 %-ға дейін өзгеріп, Азия елдерінде шамамен 20 %-ға жетеді, ал кейбір елдерде 7-8 %-ға дейін төмендейді. Предастения жиі кездеседі және 40-50 %-ға дейін жетуі мүмкін. Ең жоғары таралу мультиморбидтілігі бар адамдарда және табысы төмен және орташа елдерде байқалады. Негізгі қауіп факторларына егде жас, мультиморбидтілік, төмен физикалық белсенділік, жеткіліксіз тамақтану, когнитивтік бұзылыстар және әлеуметтік оқшаулану жатады

Қорытынды. Қарттық астения - қарт адамдардың денсаулығы мен өмір сапасына айтарлықтай әсер ететін кең таралған және клиникалық маңызды синдром. Оның таралуының жоғары өзгермелілігі мен көпфакторлы табиғаты диагностика мен алдын алуға кешенді тәсілді талап етеді.

1. Deng, Y., Zhang, K., Zhu, J., Hu, X., & Liao, R. (2023). Healthy aging, early screening, and interventions for frailty in the elderly. Bioscience Trends, 17(4), 252-261. DOI: https://doi.org/10.5582/bst.2023.01204.

2. Chen, X., Mao, G., & Leng, S. X. (2014). Frailty syndrome: An overview. Clinical Interventions in Aging, 9, 433-441. DOI: https://doi.org/10.2147/CIA.S45300.

3. Hoogendijk, E. O., Afilalo, J., Ensrud, K. E., Kowal, P., Onder, G., & Fried, L. P. (2019). Frailty: Implications for clinical practice and public health. The Lancet, 394(10206), 1365-1375. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)31786-6.

4. Siriwardhana, D. D., Hardoon, S., Rait, G., Weerasinghe, M. C., & Walters, K. R. (2018). Prevalence of frailty and prefrailty among community-dwelling older adults in low-income and middle-income countries: A systematic review and meta-analysis. BMJ Open, 8(3), e018195. DOI: https://doi.org/10.1136/bmjopen-2017-018195.

5. Beard, J. R., Officer, A. M., & Cassels, A. K. (2016). The world report on ageing and health. The Gerontologist, 56(Suppl. 2), 163-166. DOI: https://doi.org/10.1093/geront/gnw037.

6. Yeskazina, G., Yeshmanova, A., Temirova, G., et al. (2025). Assessing functional independence and associated factors in older populations of Kazakhstan: Implications for long-term care. Healthcare, 13(15), 1878. DOI: https://doi.org/10.3390/healthcare13151878.

7. Mukasheva, G., Abenova, M., Shaltynov, A., et al. (2022). Incidence and mortality of cardiovascular disease in the Republic of Kazakhstan: 2004–2017. Iranian Journal of Public Health, 51(4), 821-830. DOI: https://doi.org/10.18502/ijph.v51i4.9243.

8. Fierro-Marrero, J., Reina-Varona, Á., Paris-Alemany, A., & La Touche, R. (2025). Frailty in geriatrics: A critical review with content analysis of instruments, overlapping constructs, and challenges in diagnosis and prognostic precision. Journal of Clinical Medicine, 14(6), 1808. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm14061808.

9. Zeng, Z., Hsu, C. L., Sit, C. H., Wong, S. H., & Yang, Y. (2025). The role of physical activity and physical function in predicting physical frailty transitions in Chinese older adults: Longitudinal observational study from CHARLS. JMIR Aging, 8, e75887. DOI: https://doi.org/10.2196/75887

10. Allison, R., II, Assadzandi, S., & Adelman, M. (2021). Frailty: Evaluation and management. American Family Physician, 103(4), 219–226. Retrieved April 12, 2026, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33587574/

11. Kong, L. N., Yang, L., Lyu, Q., Liu, D. X., & Yang, J. (2025). Risk prediction models for frailty in older adults: A systematic review and critical appraisal. International Journal of Nursing Studies, 167, 105068. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2025.105068.

12. Clegg, A., Young, J., Iliffe, S., Rikkert, M. O., & Rockwood, K. (2013). Frailty in elderly people. The Lancet, 381(9868), 752-762. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)62167-9.

13. Dent, E., Kowal, P., & Hoogendijk, E. O. (2016). Frailty measurement in research and clinical practice: A review. European Journal of Internal Medicine, 31, 3-10. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ejim.2016.03.007.

14. Xie, H., Gao, J., Zhang, Y., et al. (2025). Validation of a frailty phenotype screening questionnaire for rural Chinese older adults: A cross-sectional study. BMC Geriatrics, 26(1), 45. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-025-06754-3.

15. Church, S., Rogers, E., Rockwood, K., & Theou, O. (2020). A scoping review of the Clinical Frailty Scale. BMC Geriatrics, 20(1), 393. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-020-01801-7.

16. Barbosa da Silva, A., Queiroz de Souza, I., da Silva, I. K., Borges Lopes Tavares da Silva, M., & Oliveira Dos Santos, A. C. (2020). Factors associated with frailty syndrome in older adults. The Journal of Nutrition, Health & Aging, 24(2), 218-222. DOI: https://doi.org/10.1007/s12603-020-1310-y.

17. Falk Erhag, H., Guðnadóttir, G., Alfredsson, J., et al. (2023). The association between the Clinical Frailty Scale and adverse health outcomes in older adults in acute clinical settings: A systematic review of the literature. Clinical Interventions in Aging, 18, 249-261. DOI: https://doi.org/10.2147/CIA.S388160.

18. Morley, J. E., Malmstrom, T. K., & Miller, D. K. (2012). A simple frailty questionnaire (FRAIL) predicts outcomes in middle-aged African Americans. The Journal of Nutrition, Health & Aging, 16(7), 601-608. DOI: https://doi.org/10.1007/s12603-012-0084-2.

19. Collard, R. M., Boter, H., Schoevers, R. A., & Oude Voshaar, R. C. (2012). Prevalence of frailty in community-dwelling older persons: A systematic review. Journal of the American Geriatrics Society, 60(8), 1487-1492. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x.

20. O’Caoimh, R., Sezgin, D., O’Donovan, M. R., et al. (2021). Prevalence of frailty in 62 countries across the world: A systematic review and meta-analysis of population-level studies. Age and Ageing, 50(1), 96-104. DOI: https://doi.org/10.1093/ageing/afaa219.

21. To, T.-L., Doan, T.-N., Ho, W.-C., & Liao, W.-C. (2022). Prevalence of frailty among community-dwelling older adults in Asian countries: A systematic review and meta-analysis. Healthcare, 10(5), 895. DOI: https://doi.org/10.3390/healthcare10050895.

22. Xu, R., Li, Q., Guo, F., et al. (2021). Prevalence and risk factors of frailty among people in rural areas: A systematic review and meta-analysis. BMJ Open, 11, e043494. DOI: https://doi.org/10.1136/bmjopen-2020-043494.

23. Pradana, A. A., Chiu, H. L., Lin, C. J., & Lee, S. C. (2023). Prevalence of frailty in Indonesia: A systematic review and meta-analysis. BMC Geriatrics, 23(1), 778. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-023-04468-y.

24. Pitter, J. G., Zemplényi, A., Babarczy, B., Németh, B., Kaló, Z., & Vokó, Z. (2024). Frailty prevalence in 42 European countries by age and gender: Development of the SHARE Frailty Atlas for Europe. GeroScience, 46(2), 1807-1824. DOI: https://doi.org/10.1007/s11357-023-00975-3.

25. Murayama, H., Kobayashi, E., Okamoto, S., et al. (2020). National prevalence of frailty in the older Japanese population: Findings from a nationally representative survey. Archives of Gerontology and Geriatrics, 91, 104220. DOI: https://doi.org/10.1016/j.archger.2020.104220.

26. Cai, S., Li, J., Fang, Y., et al. (2025). Frailty and pre-frailty prevalence in community-dwelling elderly with multimorbidity: A systematic review and meta-analysis. Archives of Gerontology and Geriatrics, 132, 105782. DOI: https://doi.org/10.1016/j.archger.2025.105782.

27. Deng, Y., Yamauchi, K., Song, P., & Karako, T. (2025). Frailty in older adults: A systematic review of risk factors and early intervention pathways. Intractable & Rare Diseases Research, 14(2), 93-108. DOI: https://doi.org/10.5582/irdr.2025.01026.

28. Wang, X., Hu, J., & Wu, D. (2022). Risk factors for frailty in older adults. Medicine, 101(34), e30169. DOI: https://doi.org/10.1097/MD.0000000000030169.

29. Boucham, M., Salhi, A., El Hajji, N., Gbenonsi, G. Y., Belyamani, L., & Khalis, M. (2024). Factors associated with frailty in older people: An umbrella review. BMC Geriatrics, 24(1), 737. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-024-05288-4.

30. Li, J., Zhu, L., Yang, Y., Li, Y., Fu, P., & Yuan, H. (2024). Prevalence and potential influencing factors for social frailty among community-dwelling older adults: A systematic review and meta-analysis. BMC Geriatrics, 24(1), 762. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-024-05365-8.

31. Kim, D. H., & Rockwood, K. (2024). Frailty in older adults. The New England Journal of Medicine, 391(6), 538-548. DOI: https://doi.org/10.1056/NEJMra2301292.

32. Stratidaki, E., Mechili, E. A., Ouzouni, C., Patelarou, A. E., Savvakis, I., Giakoumidakis, K., Laliotis, A., & Patelarou, E. (2024). An investigation of the risk factors related to frailty in older adults receiving home care services. Nutrients, 16(23), 3982. DOI: https://doi.org/10.3390/nu16233982.

33. Veronese, N., Custodero, C., Cella, A., et al. (2021). Prevalence of multidimensional frailty and pre-frailty in older people in different settings: A systematic review and meta-analysis. Ageing Research Reviews, 72, 101498. DOI: https://doi.org/10.1016/j.arr.2021.101498.

34. Davidson, S. L., et al. (2025). Systematic review and meta-analysis of the prevalence of frailty and pre-frailty amongst older hospital inpatients in low- and middle-income countries. Age and Ageing, 54(1), afae279. DOI: https://doi.org/10.1093/ageing/afae279.

35. Gray, W. K., et al. (2016). Frailty screening in low- and middle-income countries: A systematic review. Journal of the American Geriatrics Society, 64(4), 806-823. DOI: https://doi.org/10.1111/jgs.14069.

36. Peng, Y., Zhong, G. C., Zhou, X., Guan, L., & Zhou, L. (2022). Frailty and risks of all-cause and cause-specific death in community-dwelling adults: A systematic review and meta-analysis. BMC Geriatrics, 22(1), 725. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-022-03404-w.

37. Won, C. W. (2019). Frailty: Its scope and implications for geriatricians. Annals of Geriatric Medicine and Research, 23(3), 95-97. DOI: https://doi.org/10.4235/agmr.19.0032.

38. Arai, H., et al. (2018). Cognitive frailty in geriatrics. Clinics in Geriatric Medicine, 34(4), 667-675. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cger.2018.06.011.

39. Sugimoto, T., et al. (2022). An update on cognitive frailty: Its definition, impact, associated factors and underlying mechanisms, and interventions. Geriatrics & Gerontology International, 22(2), 99-109. DOI: https://doi.org/10.1111/ggi.14322.

40. Yuan, Y., et al. (2023). Frailty, cognitive impairment, and depressive symptoms in Chinese older adults: An eight-year multi-trajectory analysis. BMC Geriatrics, 23(1), 843. DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-023-04554-1.

41. Taguchi, C. K., et al. (2022). Frailty syndrome and risks for falling in the elderly community. CoDAS, 34(6), e20210025. DOI: https://doi.org/10.1590/2317-1782/20212021025pt.

42. Cappe, M., et al. (2023). Preoperative frailty screening, assessment and management. Current Opinion in Anaesthesiology, 36(1), 83-88. DOI: https://doi.org/10.1097/ACO.0000000000001221.

43. Callahan, K. E. (2022). The future of frailty: Opportunity is knocking. Journal of the American Geriatrics Society, 70(1), 78-80. DOI: https://doi.org/10.1111/jgs.17510.

44. Villegas, W. (2023). Geriatric trauma and frailty: Improving outcomes through multidisciplinary care. Critical Care Nursing Clinics of North America, 35(2), 151-160. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cnc.2023.02.007.

45. Santino, C., et al. (2019). Prospective evaluation of health-related quality of life in geriatric trauma patients. Surgery, 166(3), 403-407. DOI: https://doi.org/10.1016/j.surg.2019.04.031.