ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНДА ЖІТІ ІШЕК ИНФЕКЦИЯСЫНЫҢ МАУСЫМДЫҚ ТАРАЛУЫ ЖӘНЕ КЛИМАТТЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ (ТЕМПЕРАТУРА МЕН ЖАУЫН-ШАШЫН МӨЛШЕРІ) ӘСЕРІ

Жіті ішек инфекцияларымен сырқаттанушылық маусымдық сипатқа ие және климаттық факторлармен байланысты. Қызылорда облысында бұл көрсеткіштердің өзгерісін және ауа райы факторларының әсерін бағалау өзекті. Зерттеу эпидемиологиялық бақылау мен алдын алу шараларын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді.

Зерттеудің мақсаты: Қызылорда облысында жіті ішек инфекцияларымен сырқаттанушылықтың маусымдық ерекшеліктерін анықтау және климаттық факторлардың (температура, жауын-шашын мөлшері) сырқаттанушылыққа әсерін бағалау.

Материалы мен әдістері: Зерттеу барысында 492 бақылау қарастырылды. Деректер толық және сенімді болды. Статистикалық талдау Крускал–Уоллис критерийі және әртүрлі регрессиялық модельдер (сызықтық, квадраттық, экспоненциалдық және құрамдас) арқылы жүргізілді.

Нәтижелері: Сырқаттанушылық деңгейі қысқы айларда төмен, көктемде біртіндеп артып, жазда ең жоғары деңгейге жетеді, күзде біртіндеп төмендейді. Температураның өсуі сырқаттанушылықтың экспоненциалды түрде артуына ықпал етеді, ал жауын-шашын мөлшері оны төмендетеді. Сызықтық модель бойынша маусымдық форма сырқаттанушылықтың 95,5 %-ын түсіндіреді.

Қорытынды: Зерттеу эпидемиологиялық бақылау мен алдын алу шараларын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді және маусымдық фактордың сырқаттанушылыққа айқын әсерін дәлелдейді.

1. Hasan, H., Nasirudeen, N. A., Ruzlan, M. A. F., Mohd Jamil, M. A., Ismail, N. A. S., Wahab, A. A., & Ali, A. (2021). Acute infectious gastroenteritis: The causative agents, omics-based detection of antigens and novel biomarkers. Children, 8(12), 1112. DOI: https://doi.org/10.3390/children8121112.

2. Radchenko, E. A., Mambetova, A. I., Kuvatova, D. O., Alymbaeva, D. B., et al. (2016). Ostrye kishechnye infektsii: Uchebno-metodicheskoe posobie. Bishkek: Publishing House of KRSU. Retrieved September 15, 2025, from https://lib.krsu.kg/uploads/files/public/7078.pdf (In Russian).

3. Kumari, H., et al. (2022). Acute gastroenteritis: Its causes, maintenance, and treatment. Journal of Pharmaceutical Negative Results, 13(8), 5064-5078. DOI: https://doi.org/10.47750/pnr.2022.13.S08.666.

4. GBD 2016 Diarrhoeal Disease Collaborators. (2018). Estimates of the global, regional, and national morbidity, mortality, and aetiologies of diarrhoea in 195 countries: A systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. The Lancet Infectious Diseases, 18(11), 1211-1228. DOI: https://doi.org/10.1016/S1473-3099(18)30362-1.

5. Guarino, A., Ashkenazi, S., Gendrel, D., Lo Vecchio, A., Shamir, R., & Szajewska, H. (2014). Evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: Update 2014. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 59(1), 132-152. DOI: https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000000375.

6. Sergevnin, V. I. (2020). Sovremennye tendentsii v mnogoletnei dinamike zabolevaemosti ostrymi kishechnymi infektsiiami bakterial'noi i virusnoi etiologii. Epidemiology and Vaccinal Prevention, (4). Retrieved September 15, 2025, from https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-tendentsii-v-mnogoletney-dinamike-zabolevaemosti-ostrymi-kishechnymi-infektsiyami-bakterialnoy-i-virusnoy-etiologii (In Russian)

7. Malyshev, V. V., Razumova, D. V., & Ilyin, S. S. (2018). Epidemiologicheskie osobennosti ostrykh kishechnykh virusnykh infektsii v Rossii. Medicine: Theory and Practice, (1). Retrieved September 15, 2025, from https://cyberleninka.ru/article/n/epidemiologicheskie-osobennosti-ostryh-kishechnyh-virusnyh-infektsiy-v-rossii (In Russian)

8. Antipov, M. O., & Mindlina, A. Ya. (2020). Epidemiologicheskaya kharakteristika naibolee aktual'nykh boleznei organov pishchevareniya infektsionnoi prirody v regionakh Rossii. Preventive Medicine, 23(3), 76-80. DOI: https://doi.org/10.17116/profmed20202303176 (In Russian).

9. Usenko, D. V., Ploskireva, A. A., & Gorelov, A. V. (2014). Ostrye kishechnye infektsii u detei v praktike pediatra: vozmozhnosti diagnostiki i terapii. Current Pediatrics, 13(3), 12-20. DOI: https://doi.org/10.15690/vsp.v13i3.1023 (In Russian).

10. Guarino, A., et al. (2014). Evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: Update 2014. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 59(1), 132-152. DOI: https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000000375.

11. Posovszky, C., Buderus, S., Classen, M., Lawrenz, B., Keller, K. M., & Koletzko, S. (2020). Acute infectious gastroenteritis in infancy and childhood. Deutsches Ärzteblatt International, 117(37), 615-624. DOI: https://doi.org/10.3238/arztebl.2020.0615.

12. Zizza, A., Guido, M., Sedile, R., Benelli, M., Nuzzo, M., Paladini, P., Romano, A., & Grima, P. (2024). A multi-pathogen retrospective study in patients hospitalized for acute gastroenteritis. Diseases, 12(9), 213. https://doi.org/10.3390/diseases12090213.

13. Robert Koch Institute. (2019). Infektionsepidemiologisches Jahrbuch meldepflichtiger Krankheiten für 2018. Berlin. DOI: https://doi.org/10.25646/6948.

14. Jin, H. I., Lee, Y. M., Choi, Y. J., & Jeong, S. J. (2016). Recent viral pathogen in acute gastroenteritis: A retrospective study at a tertiary hospital for one year. Korean Journal of Pediatrics, 59(3), 120-125. DOI: https://doi.org/10.3345/kjp.2016.59.3.120.

15. Gorelov, A. V., Zakharova, I. N., Khavkin, A. I., Kafarskaya, L. I., Usenko, D. V., Belmer, S. V., et al. (2022). Rezolyutsiya Soveta ekspertov “Disbioz…”. Clinical Practice in Pediatrics, 17(1), 213–221. https://doi.org/10.20953/1817-7646-2022-1-213-221 (In Russian).

16. Zhuravleva, M. S., Sitkin, S. I., Bakulin, I. G., Skazyvaeva, E. V., Skalinskaya, M. I., Khavkin, A. I., et al. (2023). Aktual'nye klinicheskie rekomendatsii po profilaktike, diagnostike i lecheniyu infektsii Clostridioides difficile. Infectious Diseases, 21(1), 126-139. DOI: https://doi.org/10.20953/1729-9225-2023-1-126-139 (In Russian).

17. Khavkin, A. I., & Sitkin, S. I. (2023). Mikobiom i dismikobioz kishechnika: klinicheskoe znachenie i terapevticheskie vozmozhnosti. Clinical Practice in Pediatrics, 18(1), 124-135. DOI: https://doi.org/10.20953/1817-7646-2023-1-124-135 (In Russian).

18. Branch of the Scientific and Practical Center for Sanitary and Epidemiological Expertise and Monitoring. (2023). Sanitarno-epidemiologicheskaya situatsiya v Respublike Kazakhstan za 2022 god. Astana. Retrieved September 15, 2025, from https://test.rk-ncph.kz/storage/documents/eeddbf80eba9e50e87319578104183f5.pdf (In Russian).

19. Yoshimoto, H., Yamakawa, K., Umemura, Y., Fujii, K., Nakamura, E., Taniguchi, K., Tanaka, K., Takasu, A., & Uchiyama, K. (2021). Seasonal variation and severity of acute abdomen in Japan: A nine-year retrospective analysis. Journal of Personalized Medicine, 11, 1346. DOI: https://doi.org/10.3390/jpm11121346.

20. Levy, K., Hubbard, A. E., & Eisenberg, J. N. (2009). Seasonality of rotavirus disease in the tropics: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Epidemiology, 38(6), 1487-1496. DOI: https://doi.org/10.1093/ije/dyn260.