ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖӘНЕ ДҮНИЕ ЖҮЗІНДЕГІ ӘЙЕЛДЕРДІҢ РЕПРОДУКТИВТІ ДЕНСАУЛЫҒЫН ЖАҚСАРТУДАҒЫ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТӘСІЛДЕР

Кіріспе. Мақала Қазақстан Республикасында және әлемдік тәжірибеде әйелдердің репродуктивтік денсаулығын сақтау мен жақсартуға бағытталған заманауи инновациялық тәсілдерді талдауға арналған. Авторлар репродуктивті денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін арттырудағы медициналық, цифрлық және ұйымдастырушылық-әлеуметтік инновациялардың рөлін ғылыми тұрғыдан негіздеуге, сондай-ақ демографиялық және медициналық-әлеуметтік қиындықтарды ескере отырып, оларды одан әрі дамытудың басым бағыттарын анықтауға тырысты.

Зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасында әйелдердің репродуктивті денсаулығын қорғау мен жақсартудың заманауи инновациялық тәсілдерін және әлемдік тәжірибені талдау және оларды дамытудың басым бағыттарын анықтау.

Материалдар мен әдістер. Зерттеу материалдарына Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының және Біріккен Ұлттар Ұйымының халық саны қорының ресми статистикалық деректері мен аналитикалық есептері, Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары мен мемлекеттік бағдарламалары, сондай-ақ репродуктивті медицина саласындағы отандық және халықаралық ғылыми зерттеулердің нәтижелері кірді. Зерттеуде жүйелік және салыстырмалы талдау, ғылыми деректерді синтездеу және ұлттық және халықаралық репродуктивті денсаулық стратегияларының мазмұндық талдауы әдістері қолданылды.

Нәтижелерi. Зерттеулер көрсеткендей, интеграцияланған бастапқы медициналық-санитарлық көмек модельдерін, скринингтік және алдын алу бағдарламаларын, телемедицинаны, көмекші репродуктивті технологияларды және цифрлық білім беру платформаларын енгізу денсаулық сақтаудың қолжетімділігі мен сапасын жақсартуға, қауіп факторларын ерте анықтауға, ана мен перинатальды өлімді азайтуға және әйелдер мен жастар арасында жауапты репродуктивті мінез-құлықты насихаттауға көмектеседі.

Қорытынды. Әйелдердің репродуктивті денсаулығы жүйесін одан әрі дамыту үшін дәлелді және жекелендірілген тәсілдерді кеңейтуге, болжау мен скрининг бағдарламаларын жетілдіруге және демографиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған инновациялық шешімдерді мемлекеттік қолдаудың үздіксіз жүргізілуі қажет.

1. Gosudarstvennaya programma razvitiya zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan na 2020-2025 gody (Approved by the Government of the Republic of Kazakhstan, 26 Dec. 2019, No. 982). Astana, 2019. Retrieved September 15, 2025, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1900000982/history (In Russian).

2. Ob utverzhdenii Kontseptsii razvitiya zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan do 2026 goda (Government Resolution of the Republic of Kazakhstan, 24 Nov. 2022, No. 945). Astana, 2022. Retrieved September 15, 2025, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2200000945/history (In Russian).

3. Zhurabekova, G., Oralhan, Z., Balmagambetova, A., et al. (2024). Social and economic determinants of preterm birth: a prospective multicenter cohort study based on hospitals in Kazakhstan. BMC Pregnancy and Childbirth, 24, Article 769. DOI: 10.1186/s12884-024-06984-0.

4. Bakytzhanova, A. A., & Alimbekova, G. T. (2023). Analysis of reproductive health of Kazakhstani women in the context of socio-economic inequality: risks and methods to overcome them. Journal of Belarusian State University. Sociology, (4), 73–81. Retrieved September 15, 2025, from https://journals.bsu.by/index.php/sociology/en/article/view/6794 (In Russian).

5. Mukhamedzhanova, A., & Aliev, M. (2022). Innovative approaches to reproductive health care in Kazakhstan: achievements and future directions. Health Policy and Planning, 37(2), 175–183. DOI: 10.1093/heapol/czab122.

6. Kemp, V., & Makhenova, A. (2021). Integration of primary health care services in Kazakhstan: a key strategy for improving healthcare delivery. Journal of Global Health, 11, 34–41. DOI: 10.7189/jogh.11.01034.

7. Finlay, J. E. (2021). Women’s reproductive health and economic activity: a descriptive review. World Development, 139, Article 105313. DOI: 10.1016/j.worlddev.2020.105313.

8. Kazakhstanskie sem’i: natsional’nyy doklad. Ministry of Information and Social Development of the Republic of Kazakhstan. (2022). Astana. Retrieved September 15, 2025, from https://www.gov.kz/memleket/entities/fam/documents/details/393813?lang=ru (In Russian).

9. Isenova, S. Sh., Bodykov, G. Zh., Kim, V. D., Kargabaeva, Zh. A., Kazybayeva, A. S., & Kabyl, B. K. (2019). Analysis of pregnancy and delivery characteristics in patients with infertility after assisted reproductive technology programs. Reproductive Medicine, (3(40)), 45-48. Retrieved September 15, 2025, from https://repromed.kz/index.php/journal/article/view/11 (In Russian).

10. Kovaleva, Yu. V. (2013). Retrochorial hematoma: questions of etiopathogenesis, diagnosis and therapy. Journal of Obstetrics and Women’s Diseases, 62(4), 37-47. DOI: 10.17816/JOWD62437-47.

11. Nauchnyy tsentr akusherstva, ginekologii i perinatologii. (2022). On the implementation of pregnancy risk assessment system in women’s clinics [Electronic resource]. Almaty. Retrieved September 15, 2025, from https://ncagp.kz (In Russian).

12. Almukhambetova, B. Zh., & Yessenbek, A. B. (2025). Analysis of the impact of users’ perception of digital technologies in the healthcare sector of Kazakhstan in an innovative economy. Statistics, Accounting and Audit, 3(98), 292-305. DOI: 10.51579/1563-2415.2025.-3.21.

13. Berman, A., & Kassebaum, N. J. (2021). Youth health and education: the role of digital platforms in reproductive health literacy. The Lancet Public Health, 6(10), 688-695. DOI: 10.1016/S2468-2667(21)00247-6.

14. United Nations Population Fund. (2021). Youth reproductive health initiatives: progress and impact: annual report. New York. Retrieved September 15, 2025, from https://www.unfpa.org/resources (In Russian).

15. Ob utverzhdenii standarta organizatsii okazaniya akushersko-ginekologicheskoy pomoshchi v Respublike Kazakhstan ot 26 avgusta 2021 g. No. QP DSM-92 [Electronic resource]. Retrieved September 15, 2025, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2100024131 (In Russian).

16. Kurmanova, A., Bolat, K., & Popova, N. (2023). Innovative approaches to reproductive health programs for student youth: literature review. Reproductive Medicine (Central Asia), 4(57), 127-135. DOI: 10.37800/RM.4.2023.110-115 (In Russian).

17. Lokshin, V., Suleymenova, M., Akhmetova, A., Aripova, R., Baikoshkarova, S., Chalova, L., & Esenamanova, S. (2025). Assisted reproductive technologies in Kazakhstan (data of the National Registry, 2021). Reproductive Medicine (Central Asia), (1), 10-19. DOI: 10.37800/RM.1.2025.443 (In Russian).

18. Lokshin, V., Omar, M., & Karibaeva, S. (2022). Assisted reproductive technologies in the Republic of Kazakhstan: a six-year trend analysis. Journal of Reproduction & Infertility, 23(1), 61-66. DOI: 10.18502/jri.v23i1.8454.

19. Pozdnee materinstvo: analiticheskiy doklad. Kazakhstan Institute of Social Development. (2023). Astana. Retrieved September 15, 2025, from https://ru.kipd.kz/article/pozdnee-materinstvo-analiticheskiy-doklad (In Russian).

20. Eshchanova, Zh., Imanbayeva, Zh. A., & Sarmanova, E. T. (2025). IVF after 45 years: features and risks, chances of success. Obstetrics, Gynecology and Perinatology, (1), 268-271. Retrieved September 15, 2025, from https://ncagipconf.site/files/gyn25/sbornik%20final.pdf (In Russian).

21. Isenova, S., Isina, G., Boran, A., Tleukul, N., & Ariphanova, A. (2023). Fetal and placental pathology after assisted reproductive technologies: data of a retrospective study. Reproductive Medicine (Central Asia), 2(55), 53-59. DOI: 10.37800/RM.2.2023.53-59 (In Russian).

22. Elgina, S. I., Ovcharova, P. A., Shibelgut, N. M., Batina, N. A., Rudaeva, E. V., Moses, K. B., & Moses, V. G. (2023). Course of pregnancy and delivery in women of late reproductive age. MiD, 4(95), 46-51. Retrieved September 15, 2025, from https://cyberleninka.ru/article/n/techenie-beremennosti-i-rodov-u-zhenschin-pozdnego-reproduktivnogo-vozrasta (In Russian).

23. Söderman, L., Edlund, M., & Marions, L. (2018). Prevalence and impact of dysmenorrhea in Swedish adolescents. Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, 215-221. DOI: 10.1111/aogs.13480.

24. Makhanbetkulova, D. N., & Ligai, Z. N. (2021). Reproductive health of adolescent girls as a medical and social problem in Kazakhstan. Current Issues of Theoretical and Clinical Medicine, 1(31), 69-74. Retrieved September 15, 2025, from https://kazrosmedjournal.krmu.edu.kz/jour/article/view/88?locale=ru_RU (In Russian).

25. Terekhina, O., et al. (2022). The role of digital technologies in transforming primary health care systems in Kazakhstan. International Journal of Digital Health, 1(4), 215-221. DOI: 10.1080/ijdh.2022.2134201.

26. Tkachenko, I. N., & Chesnyukova, L. K. (2023). Digital technologies in healthcare as a means of ensuring human capital quality. Izvestiya Saratov University. New Series. Series: Economics. Management. Law, 23(2), 163-173. DOI: 10.18500/1994-2540-2023-23-2-163-173.

27. Badrun, A., Rikha, P., & Desi, H. (2024). Influence of social networks on reproductive health knowledge among Generation Z. Journal of Global Public Health Research, 9(2), 135-140. DOI: 10.30994/jgrph.v9i2.544 (In Russian).

28. Laopaiboon, M., Lumbiganon, P., Intarut, N., Mori, R., Ganchimeg, T., Vogel, J. P., Souza, J. P., & Gülmezoglu, A. M.; WHO Multicountry Survey on Maternal Newborn Health Research Network. (2014). Advanced maternal age and pregnancy outcomes: a multicountry assessment. BJOG, 121(Suppl 1), 49-56. DOI: 10.1111/1471-0528.12659.

29. Bekmukhambetova, D., & Ponomareva, O. (2021). Challenges and achievements of primary health care development in Kazakhstan. Health Policy and Management Review, 13(1), 39-45. DOI: 10.1016/j.hpmr.2021.01.004.

30. World Health Organization. (2016). The global strategy for women’s, children’s and adolescents’ health (2016-2030) [Electronic resource]. Geneva. Retrieved September 15, 2025, from https://www.who.int/publications/i/item/the-global-strategy-for-women-s-children-s-and-adolescents-health-(2016-2030)-early-childhood-development-report-by-the-director-general.

31. World Health Organization. (2024). Sexual and reproductive health for all: 20 years of the global strategy [Electronic resource]. Retrieved September 15, 2025, from https://www.who.int.

32. Quality of life assessment of women undergoing in vitro fertilization in Kazakhstan. (2022). International Journal of Environmental Research and Public Health. Retrieved September 15, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36294148/.

33. Kan, M. (2023). Sustained and universal fertility recuperation in Kazakhstan. European Journal of Population, 39(1), 23. Retrieved September 15, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37440003/.

34. Theobald, R., SenGupta, S., & Harper, J. (2021). The status of preimplantation genetic testing in the UK and USA. Human Reproduction, 35(4), 986-998. Retrieved September 15, 2025, from https://academic.oup.com/humrep/article/35/4/986/5824412.

35. Wei, S. Q., et al. (2022). Assisted reproductive technology and childhood morbidity. Fertility and Sterility, 118, 360-368. DOI: 10.1016/j.fertnstert.2022.04.025.

36. Kassebaum, N. J., et al. (2020). The burden of reproductive health and the role of education. American Journal of Public Health, 110(7), 940-947. DOI: 10.2105/AJPH.2020.305.

37. Hart, R. J., et al. (2022). Cohort profile: the growing up healthy study (GUHS). PLoS One, 17(7), 0272064. DOI: 10.1371/journal.pone.0272064.

38. Gbagbo, F. Y., Ameyaw, E. K., & Yaya, S. (2024). Artificial intelligence and sexual reproductive health and rights. Reproductive Health, 21, 196. Retrieved September 15, 2025, from https://link.springer.com/article/10.1186/s12978-024-01924-9.

39. Islam, S., et al. (2025). Artificial intelligence-based risk assessment tools for sexual, reproductive and mental health. BMC Medical Informatics and Decision Making, 25, Article 132. Retrieved September 15, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40098029/.

40. Albury, K., & Mannix, S. (2025). Digital determinants of sexual and reproductive health. Health Promotion International, 40(2), daaf013. DOI: 10.1093/heapro/daaf013.