БИІК ТАУЛЫ АЙМАҚТАҒЫ ГИПОБАРИЯЛЫҚ ГИПОКСИЯ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ЕҢБЕК ҚЫЗМЕТІНЕ ҚАТЫСТЫ НОРМАТИВТІК НЕГІЗДЕР МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДЕРЕКТЕР: САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ

Биік таулы аймақтардағы еңбек қызметі гипобариялық гипоксияның созылмалы әсеріне байланысты күрделі физиологиялық сынақтар мен денсаулыққа қауіп төндіреді. 2500 метрден жоғары биіктікте ұзақ уақыт немесе кезеңдік болу жедел таулық аурудың, ұйқы мен когнитивтік бұзылыстардың, жүрек-қантамыр жүйесіне жүктеменің, сондай-ақ созылмалы таулық ауру мен өкпелік гипертензия сияқты ұзақ мерзімді асқынулардың даму қаупін арттырады. Физиологиялық қауіптердің ұқсастығына қарамастан, нормативтік-құқықтық актілер әр елде әркелкі және көбінесе заманауи ғылыми деректерден артта қалып отыр. Мұндай айырмашылықтар жұмысшыларды қорғауда олқылықтарға әкеледі, трансшекаралық қызметті қиындатады және мониторинг жүргізуге кедергі жасайды.

Зерттеудің мақсаты. Ресей, Қазақстан және Қырғызстанның биік таулы аймақтарда еңбек ететін жұмысшыларға медициналық тексерулерді реттейтін нормативтік-құқықтық актілерін салыстырмалы талдау және олардың халықаралық нұсқаулар мен қазіргі ғылыми деректерге сәйкестігін бағалау.

Материалдар мен әдістер. Бұл салыстырмалы талдау ұлттық және халықаралық нормативтік-құқықтық актілерді, сондай-ақ биік таулы аймақтардағы гипобариялық гипоксия жағдайында еңбекке қатысты ғылыми әдебиеттер мен клиникалық нұсқауларды жан-жақты шолу арқылы жүргізілді.

Нәтижелер. Талдау барысында нормативтік-құқықтық актілердегі ресми қарсы көрсетілімдер тізімі мен гипобариялық гипоксия жағдайында еңбек етуге қатысты заманауи дәлелді деректер арасында айырмашылықтар анықталды. Ресей гипобариялық гипоксияны зиянды фактор ретінде нақты атап өтеді, бірақ тек жалпы қарсы көрсетілімдер береді. Қазақстан гипобәрияны мүлде қамтымайды, ал Қырғызстан атмосфералық қысымның төмендеуін мойындайды, бірақ геморрой мен жарық сияқты нақты дәлелсіз қарсы көрсетілімдерді енгізеді. Халықаралық ғылыми деректер жүрек-қантамырлық, тыныс алу, гематологиялық, неврологиялық және офтальмологиялық қауіптердің маңыздылығын көрсетеді, ал геморрой сияқты жағдайлардың ғылыми негізделген дәлелі жоқ.

Қорытынды. Нормативтік-құқықтық актілерді жаңарту мақсатқа сай болып табылады: гипобарияны жеке фактор ретінде бөліп көрсету және қарсы көрсетілімдерді халықаралық клиникалық нұсқауларға сүйене отырып нақтылау қажет. Халықаралық клиникалық нұсқаулармен (WMS, ESC, BTS) үйлестіру қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және артық шектеулер мен жеткіліксіз қорғаныстан сақтануға мүмкіндік береді.

1. West, J. B. (2012). High-altitude medicine. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 186, 1229-1237. DOI: https://doi.org/10.1164/rccm.201207-1323CI

2. Luks, A. M., Swenson, E. R., & Bärtsch, P. (2017). Acute high-altitude sickness. European Respiratory Review, 26, 160096. DOI: https://doi.org/10.1183/16000617.0096-2016

3. Bärtsch, P., & Swenson, E. R. (2013). Acute high-altitude illnesses. New England Journal of Medicine, 368(24), 2294-2302. DOI: https://doi.org/10.1056/NEJMcp1214870

4. Naeije, R. (2019). Pulmonary hypertension at high altitude. European Respiratory Journal, 53, Article 1900985. DOI: https://doi.org/10.1183/13993003.00985-2019

5. Mairbäurl, H., Kilian, S., Seide, S., Muckenthaler, M. U., Gassmann, M., & Benedict, R. K. (2023). The increase in hemoglobin concentration with altitude differs between world regions and is less in children than in adults. HemaSphere, 7(4), e854. DOI: https://doi.org/10.1097/HS9.0000000000000854

6. Schommer, K., & Bärtsch, P. (2011). Basic medical advice for travelers to high altitudes. Deutsches Ärzteblatt International, 108, 839-848. DOI: https://doi.org/10.3238/arztebl.2011.0839

7. Savioli, G., Ceresa, I. F., Gori, G., Fumoso, F., Gri, N., Floris, V., Varesi, A., Martuscelli, E., Marchisio, S., Longhitano, Y., Ricevuti, G., Esposito, C., Caironi, G., Giardini, G., & Zanza, C. (2022). Pathophysiology and therapy of high-altitude sickness: Practical approach in emergency and critical care. Journal of Clinical Medicine, 11(14), 3937. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm11143937

8. Ministerstvo zdravookhraneniya Rossiyskoy Federatsii. (2021, January 28). Ob utverzhdenii Poryadka provedeniya obyazatel'nykh predvaritel'nykh i periodicheskikh meditsinskikh osmotrov rabotnikov, predusmotrennykh chast'yu chetvertoy stat'i 213 Trudovogo kodeksa Rossiyskoy Federatsii, perechnya meditsinskikh protivopokazaniy k osushchestvleniyu rabot s vrednymi i (ili) opasnymi proizvodstvennymi faktorami, a takzhe rabotam, pri vypolnenii kotorykh provodyatsya obyazatel'nye predvaritel'nye i periodicheskie meditsinskie osmotry (Prikaz No. 29n). Retrieved February 15, 2026, from https://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202101290043 (In Russian).

9. Ispolnyayushchiy obyazannosti Ministra zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan. (2020, October 15). Ob utverzhdenii tselevykh grupp lits, podlezhashchikh obyazatel'nym meditsinskim osmotram, a takzhe pravil i periodichnosti ikh provedeniya, ob"ema laboratornykh i funktsional'nykh issledovaniy, meditsinskikh protivopokazaniy, perechnya vrednykh i (ili) opasnykh proizvodstvennykh faktorov, professiy i rabot, pri vypolnenii kotorykh provodyatsya predvaritel'nye obyazatel'nye meditsinskie osmotry pri postuplenii na rabotu i periodicheskie obyazatel'nye meditsinskie osmotry i Pravil okazaniya gosudarstvennoy uslugi «Prokhozhdenie predvaritel'nykh obyazatel'nykh meditsinskikh osmotrov» (Prikaz No. QR DSM-131/2020) Retrieved February 15, 2026, from https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2000021443 (In Russian).

10. Pravitel'stvo Kyrgyzskoy Respubliki. (2011, May 16). Ob utverzhdenii normativnykh pravovykh aktov Kyrgyzskoy Respubliki v oblasti obshchestvennogo zdravookhraneniya (Postanovlenie No. 225) Retrieved February 15, 2026, from https://cbd.minjust.gov.kg/7-14689/edition/385743/ru (In Russian).

11. Luks, A. M., Beidleman, B. A., Freer, L., Grissom, C. K., Keyes, L. E., McIntosh, S. E., Rodway, G. W., Schoene, R. B., Zafren, K., & Hackett, P. H. (2024). Wilderness Medical Society clinical practice guidelines for the prevention, diagnosis, and treatment of acute altitude illness: 2024 update. Wilderness & Environmental Medicine, 35(1_suppl), 2S-19S. DOI: https://doi.org/10.1016/j.wem.2023.05.013

12. Parati, G., Agostoni, P., Basnyat, B., Bilo, G., Brugger, H., Coca, A., Festi, L., Giardini, G., Lironcurti, A., Luks, A. M., Maggiorini, M., Modesti, P. A., Swenson, E. R., Williams, B., Bärtsch, P., & Torlasco, C. (2018). Clinical recommendations for high altitude exposure of individuals with pre-existing cardiovascular conditions: A joint statement by the European Society of Cardiology, the Council on Hypertension of the European Society of Cardiology, the European Society of Hypertension, the International Society of Mountain Medicine, the Italian Society of Hypertension and the Italian Society of Mountain Medicine. European Heart Journal, 39(17), 1546-1554. DOI: https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehx720

13. Coker, R. K., Armstrong, A., Church, A. C., Holmes, S., Naylor, J., Pike, K., Saunders, P., Spurling, K. J., & Vaughn, P. (2022). BTS clinical statement on air travel for passengers with respiratory disease. Thorax, 77(4), 329-350. DOI: https://doi.org/10.1136/thoraxjnl-2021-218110

14. Soria, R., Egger, M., Scherrer, U., Bender, N., & Rimoldi, S. F. (2016). Pulmonary artery pressure and arterial oxygen saturation in people living at high or low altitude: Systematic review and meta-analysis. Journal of Applied Physiology, 121, 1151-1159. DOI: https://doi.org/10.1152/japplphysiol.00394.2016

15. Vinnikov, D., Saktapov, A., Romanova, Z., Ualiyeva, A., & Krasotski, V. (2024). Work at high altitude and non-fatal cardiovascular disease associated with unfitness to work: Prospective cohort observation. PLOS ONE, 19, e0306046. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0306046

16. Furian, M., Mademilov, M., Buergin, A., Scheiwiller, P. M., Mayer, L., Schneider, S., Emilov, B., Lichtblau, M., Bitos, K., Muralt, L., Groth, A., Reiser, A. E., Sevik, A., Sheraliev, U., Marazhapov, N. H., Aydaralieva, S., Muratbekova, A., Tabyshova, A., Abdraeva, A., et al. (2022). Acetazolamide to prevent adverse altitude effects in COPD and healthy adults. NEJM Evidence, 1(1), EVIDoa2100006. DOI: https://doi.org/10.1056/EVIDoa2100006

17. Kind, R. F., Furian, M., Buergin, A., Scheiwiller, P. M., Mayer, L., Schneider, S. R., Lichtblau, M., Muralt, L., Mademilov, M., Sooronbaev, T. M., Ulrich, S., & Bloch, K. E. (2025). Effects of acetazolamide on exercise performance in patients with COPD going to high altitude: Randomised controlled trial. ERJ Open Research, 11(1), 00767-2024. DOI: https://doi.org/10.1183/23120541.00767-2024

18. Vinnikov, D., Blanc, P. D., Brimkulov, N., & Redding-Jones, R. (2013). Five-year lung function observations and associations with a smoking ban among healthy miners at high altitude (4000 m). Journal of Occupational and Environmental Medicine, 55, 1421-1425. DOI: https://doi.org/10.1097/JOM.0b013e3182a641e7

19. Villafuerte, F. C., & Corante, N. (2016). Chronic mountain sickness: Clinical aspects, etiology, management, and treatment. High Altitude Medicine & Biology, 17, 61-69. DOI: https://doi.org/10.1089/ham.2016.0031

20. Scheiwiller, P. M., Furian, M., Buergin, A., Mayer, L. C., Schneider, S. R., Mademilov, M., Lichtblau, M., Muralt, L., Sheraliev, U., Sooronbaev, T. M., Ulrich, S., & Bloch, K. E. (2022). Visuomotor performance at high altitude in COPD patients. Randomized placebo-controlled trial of acetazolamide. Frontiers in Physiology, 13, 980755. DOI: https://doi.org/10.3389/fphys.2022.980755

21. Buergin, A., Furian, M., Mayer, L., Lichtblau, M., Scheiwiller, P. M., Sheraliev, U., Sooronbaev, T. M., Ulrich, S., & Bloch, K. E. (2023). Effect of acetazolamide on postural control in patients with COPD travelling to 3100 m randomized trial. Journal of Clinical Medicine, 12(4), 1246. DOI: https://doi.org/10.3390/jcm12041246

22. Dangi, M., Sadhukhan, A., Kumar, P., Bandopadhyay, S., Sharma, V. K., Patra, V. K., Chaudhary, M., & Rana, V. (2023). Retinal manifestations in high altitude. High Altitude Medicine & Biology, 24, 296-301. DOI: https://doi.org/10.1089/ham.2023.0051

23. Vinnikov, D., & Krasotski, V. (2022). Healthy worker survival effect at a high-altitude mine: Prospective cohort observation. Scientific Reports, 12, 13903. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-022-18331-4

24. Tang, X.-G., Wen, J., & Yang, Y.-J. (2024). Decreased work capability related to high-altitude exposure. Risk Management and Healthcare Policy, 17, 2839-2849. DOI: https://doi.org/10.2147/RMHP.S478383

25. Küpper, T., Gieseler, U., Morrison, A., & Schöffl, V. (2023). Occupational aspects of alpine helicopter rescue operations: Recommendation of the Medical Commission of the Union Internationale des Associations d'Alpinisme. Wilderness & Environmental Medicine, 34, 517-523. DOI: https://doi.org/10.1016/j.wem.2023.07.003

26. Muñoz, S., Nazzal, C., Jimenez, D., Frenz, P., Flores, P., Alcantara-Zapata, D., & Marchetti, N. (2021). Health effects of chronic intermittent hypoxia at a high altitude among Chilean miners: Rationale, design, and baseline results of a longitudinal study. Annals of Work Exposures and Health, 65(8), 908-918. DOI: https://doi.org/10.1093/annweh/wxab029

27. Aragón-Vela, J., Bejder, J., Huertas, J. R., Plaza-Diaz, J., & Nordsborg, N. B. (2020). Does intermittent exposure to high altitude increase the risk of cardiovascular disease in workers? A systematic narrative review. BMJ Open, 10, e041532. DOI: https://doi.org/10.1136/bmjopen-2020-041532

28. Richalet, J.-P., Hermand, E., & Lhuissier, F. J. (2024). Cardiovascular physiology and pathophysiology at high altitude. Nature Reviews Cardiology, 21, 75-88. DOI: https://doi.org/10.1038/s41569-023-00924-9

29. Goves, J. S. L., Joyce, K. E., Broughton, S., Greig, J., Ashdown, K., Bradwell, A. R., & Lucas, S. J. E. (2024). Pulse oximetry for the prediction of acute mountain sickness: A systematic review. Experimental Physiology, 109(12), 2057-2072. DOI: https://doi.org/10.1113/EP091875