ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕЗГІЛСІЗ ӨЛІМ

Кіріспе. Мезгілсіз өлім денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігінің көрсеткіші ретінде жиі қолданылады. Денсаулық сақтау органдары олқылықтарды анықтау, денсаулық сақтау шараларына басымдық беру және саясатты хабардар ету үшін мезгілсіз өлімді қадағалайды. Қазақстанда мезгілсіз өлім жан-жақты талданған жоқ. Біздің зерттеуіміздің мақсаты Қазақстан Республикасында мезгілсіз өлім-жітімді зерттеу болып табылады.

Материалдар мен әдістері. Преждевременная өлім-жітім көрсеткіштерін талдау 2014–2021 жылдар аралығындағы С. Қайырбекова атындағы Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығының деректері негізінде жүргізілді, жынысы мен өлім себептері Халықаралық аурулар жіктемесінің 10-нұсқасына сәйкес ескерілді. Барлық жағдайлар төрт негізгі санатқа топтастырылды: инфекциялық емес аурулар, инфекциялық аурулар, аналық және неонаталдық себептер, сондай-ақ жарақаттар. Жас топтары 0–4 жастан 70–74 жасқа дейінгі аралықтарды қамтыды. Нәтижелердің салыстырмалылығын қамтамасыз ету үшін жас бойынша стандартталған өлім-жітім коэффициенттері (ЭЫДҰ стандарты, 2015 ж.) қолданылды. Статистикалық деректерді өңдеу Microsoft Excel және SPSS бағдарламалық құралдарының көмегімен жүргізілді.

Нәтижесі. 2014 жылдан 2021 жылға дейін Қазақстанда мезгілсіз өлім-жітім көрсеткіштері ауытқып, көптеген өңірлерде 2019 жылға дейін төмендеді, одан кейін 2020 және 2021 жылдары, әсіресе COVID-19 пандемиясына байланысты күрт өсу байқалды. Жұқпалы емес аурулардан болатын мезгілсіз өлім 2019 жылға дейін төмендеді, бірақ 2020 және 2021 жылдары өсті. Жұқпалы аурулар, ана мен неонатальды өлім-жітім 2019 жылға дейін төмендеді, содан кейін пандемияға байланысты өсті. Жарақаттан болатын өлім-жітім 2018 жылы және 2020 жылы күрт өсті. Абсолютті өзгерістер жұқпалы аурулардың, ана мен неонатальды аурулардың және жұқпалы емес аурулардың төмендеуін көрсетеді, ал жарақаттанудан өсті. Жалпы мезгілсіз өлім 49 %-ға төмендеді.

1. Kindig, D., & Stoddart, G. (2003). What is population health? American Journal of Public Health, 93(3), 380-383. DOI:https://doi.org/10.2105/AJPH.93.3.380

2. Liang, C. Y., Kornas, K., Bornbaum, C., Shuldiner, J., De Prophetis, E., Buajitti, E., Pach, B., & Rosella, L. C. (2023). Mortality-based indicators for measuring health system performance and population health in high-income countries: A systematic review. IJQHC Communications, 3(2), Article lyad010. DOI: https://doi.org/10.1093/ijcoms/lyad010.

3. OECD. (2009). Health at a glance 2009: OECD indicators. OECD Publishing.

4. Murray, C. J. L., Ezzati, M., Flaxman, A. D., Lim, S., Lozano, R., Michaud, C., Naghavi, M., Salomon, J. A., Shibuya, K., Vos, T., Wikler, D., & Lopez, A. D. (2012). GBD 2010: Design, definitions, and metrics. The Lancet, 380(9859), 2063–2066. DOI:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)61899-6

5. World Health Organization. (2016). Targets and indicators for Health 2020. WHO Regional Office for Europe.

6. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development (Technical report). United Nations.

7. Rosella, L. C., O’Neill, M., Fisher, S., Hurst, M., Diemert, L., Kornas, K., Hong, A., & Manuel, D. G. (2020). A study protocol for a predictive algorithm to assess population-based premature mortality risk: Premature Mortality Population Risk Tool (PreMPoRT). Diagnostic and Prognostic Research, 4(1), Article 18. DOI:https://doi.org/10.1186/s41512-020-00086-z

8. World Health Organization. (2021). Health topics: Universal health coverage. World Health Organization.

9. Islam, S. M. S., Miranda, J. J., Zoungas, S., & Maddison, R. (2024). Premature mortality projections to inform clinical practice and public health priorities. The Lancet Regional Health – Western Pacific, 44, Article 101042. DOI: https://doi.org/10.1016/j.lanwpc.2024.101042

10. Norheim, O. F., Jha, P., Admasu, K., Godal, T., Hum, R. J., Kruk, M. E., Gómez-Dantés, O., Mathers, C. D., Pan, H., Sepúlveda, J., Suraweera, W., Verguet, S., Woldemariam, A. T., Yamey, G., Jamison, D. T., & Peto, R. (2015). Avoiding 40 % of the premature deaths in each country, 2010–2030: Review of national mortality trends to help quantify the UN sustainable development goal for health. The Lancet, 385(9964), 239-252. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(14)61591-9.

11. Katasheva, D., Akhmetzhan, A., Alekenova, N., Akhtaeva, N., & Nurbau¬lina, E. (2024). Predotvratimaya smertnost’ ot onkologicheskikh zabolevanii v Aktyubinskoi oblasti. Science & Healthcare, 26(6), 28-37. DOI: https://doi.org/10.34689/SH.2024.26.6.004 (In Russian)

12. Kosherbaeva, L., Samambaeva, A., Boquete Peña, Y., & Imamatdinova, A. (2022). Metodologiya rascheta predotvratimoi smertnosti na primere serdechno-sosudistykh zabolevanii. Science & Healthcare, 24(4), 101-107. DOI: https://doi.org/10.34689/SH.2022.24.4.013 (In Russian)

13. Megyesiova, S., & Lieskovska, V. (2019). Premature mortality for chronic diseases in the EU member states. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(20), Article No. 4021. DOI:https://doi.org/10.3390/ijerph16204021

14. Murthy, S. S., Trapani, D., Cao, B., Bray, F., Murthy, S., Kingham, T. P., Are, C., & Ilbawi, A. M. (2024). Premature mortality trends in 183 countries by cancer type, sex, WHO region, and World Bank income level in 2000-2019: A retrospective, cross-sectional, population-based study. The Lancet Oncology, 25(8), 969-978. DOI: https://doi.org/10.1016/S1470-2045(24)00274-2.

15. Chen, Y., Freedman, N. D., Albert, P. S., et al. (2019). Association of cardiovascular disease with premature mortality in the United States. JAMA Cardiology, 4(12), 1230-1238. DOI: https://doi.org/10.1001/jamacardio.2019.3891.

16. Olives, C., Myerson, R., Mokdad, A. H., Murray, C. J., & Lim, S. S. (2013). Prevalence, awareness, treatment, and control of hypertension in United States counties, 2001–2009. PLoS ONE, 8(4), e60308. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0060308.

17. García, M. C., Rossen, L. M., Matthews, K., Guy, G., Trivers, K. F., Thomas, C. C., Schieb, L., & Iademarco, M. F. (2024). Preventable premature deaths from the five leading causes of death in nonmetropolitan and metropolitan counties, United States, 2010–2022. Morbidity and Mortality Weekly Report: Surveillance Summaries, 73(2), 1–11. DOI: https://doi.org/10.15585/mmwr.ss7302a1.

18. Ministry of Health of the Republic of Kazakhstan. (2020). Ob utverzhdenii tselevykh grupp lits, podlezhashchikh skriningovym issledovaniyam, a takzhe pravil, ob”ema i periodichnosti provedeniya dannykh issledovanii (Order No. QR DSM-174/2020). (In Russian)

19. Polinder, S., Meerding, W. J., Mulder, S., Petridou, E., van Beeck, E., & EUROCOST Reference Group. (2007). Assessing the burden of injury in six European countries. Bulletin of the World Health Organization, 85(1), 27-34. DOI: https://doi.org/10.2471/BLT.06.030973

20. Luo, Q., Steinberg, J., Kahn, C., Caruana, M., Grogan, P. B., Page, A., Ivers, R., Banks, E., O’Connell, D. L., & Canfell, K. (2024). Trends and projections of cause-specific premature mortality in Australia to 2044: A statistical modelling study. The Lancet Regional Health – Western Pacific, 43, Article No.100987. DOI: https://doi.org/10.1016/j.lanwpc.2023.100987.