ПСОРИАЗДЫҢ ИММУНДЫҚ ПАТОГЕНЕЗІ ТУРАЛЫ ЗАМАНАУИ КӨЗҚАРАСТАР ЖӘНЕ АНТИСЕНС-ТЕРАПИЯ МҮМКІНШІЛІКТЕРІ

Өзектілігі. Псориаз – дамуында иммундық тетіктер жетекші рөл атқаратын, полигенді этиологиялық созылмалы қабыну ауруы. Оның астарында тері мен буындардың ұзақ мерзімді, қайталамалы зақымдануы жатыр. Аурудың әйгіленімдері ақ-күміс реңкті қабыршақпен қапталған қызыл түстес бөртпелердің пайда болуымен көрініс табады. Дерттік үрдістерді зерттеудің ілгерілеуіне және биологиялық дәрі-дәрмектердің өндірілуіне қарамастан, аурудың толқынтәрізді қайталамалы ағымы ұзақ мерзімді бақылау мүмкіндігін шектеп отыр. Сол себепті де патогенездің маңызды тізбектерін таңдамалы түрде түзетуге бағытталған жаңа емдеу тәсілдерін әзірлеуге деген сұраныс артуда. Осы орайда антисенс-олигонуклеотидтерді қолдану үмітті бағыттардың бірі ретінде қарастырылады.

Мақсат: Псориаздың иммундық патогенезінің заманауи тұжырымдамаларын талдау және антисенс-олигонуклеотидтердің емдік әлеуетін бағалау.

Материалдар мен әдістер: Шолу PubMed, Scopus, Web of Science, Google Scholar, ScienceDirect және Cochrane Library ғылыми дерекқорларына негізінде жазылды. Іріктеу 2010 жылдан 2025 жылдың қыркүйегіне дейін жарияланған мақалалар арасында жүргізілді. Зерттеуге қосу критерийлеріне рецензияланған ғылыми журналдарда жарияланған, псориаздың иммундық патогенезін, IL-23/IL-17 және IL-36 сигналдық осьтерін, сондай-ақ антисенс-олигонуклеотидтердің терапиялық әлеуетін қарастыратын мақалалар енгізілді. Толық мәтіні қолжетімді және зерттеу тақырыбына тікелей қатысты жарияланымдар таңдалды. Алып тастау критерийлеріне зерттеу тақырыбына тікелей қатысы жоқ мақалалар, қайталанатын жарияланымдар, конференциялық тезистер, редакцияға хаттар және толық мәтіні қолжетімсіз жұмыстар енгізілді.

Нәтижелер: Халықаралық ғылыми дерекқорлардағы заманауи мақалалар талдауы псориаздың дамуында IL-23/IL-17 және IL-36 осьтерінің маңызын көрсетеді. Созылмалы қабыну аталған сигналдық жолдар арқылы тұрақтандырылып, нәтижесінде кератиноциттердің дерттік өніп-өсуін туындайды. Ал, антисенс-олигонуклеотидтер патогенетикалық терапия мәтінінде перспективті бағыт бола отырып, псориаздың мақсатты емінің мүмкіндіктерін кеңейтеді. 

Қорытынды: Псориаз – кератиноциттердің өніп-өсу бұзылысы мен тұрақты қабыну механизмдерін құрайтын, дамуында IL-23/IL-17 және IL-36 осьтері жетекші рөл атқаратын созылмалы иммундық дерттің бірі. Оның емінде қолданылатын антисенс-олигонуклеотидтер аурудың туындауына себеп болатын гендердің экспрессиясын басу арқылы дерттің негізгі буындарына таңдамалы әсер етеді. Аталған әдіс ауруды молекулалық деңгейде мақсатты түзетудің үмітті бағытының бірі болғанымен, оны клиникалық тәжірибеге енгізу үшін тәсілдің тиімділігі мен қауіпсіздігін тереңірек тексеру қажеттілігі туындайды.

1. Lin, S et al. (2025). Global and regional trends in psoriasis burden (1990-2021): age patterns and socio-demographic associations. BMC Public Health, 26, 108. DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-025-25758-7

2. Armstrong, A., Blauvelt, A., Callis, D. et al. (2025). Psoriasis. Nature Reviews Disease Primers, 11, 45. DOI: https://doi.org/10.1038/s41572-025-00630-5

3. Bartosińska, J. et al. (2025). Epidemiology of Psoriasis in Poland: Prevalence, Incidence, and Mortality Rates. International Journal of Dermatology, 64, 1599-1606. DOI: https://doi.org/10.1111/ijd.17848

4. Parisi, R. et al. (2020). National, regional, and worldwide epidemiology of psoriasis: systematic analysis and modelling study. BMJ, 369, m1590. DOI: https://doi.org/10.1136/bmj.m1590

5. Hepat, A., Chakole, S., & Rannaware, A. (2023). Psychological well-being of adult psoriasis patients: a narrative review. Cureus, 15(4), e37702. DOI: https://doi.org/10.7759/cureus.37702

6. National Psoriasis Foundation. Available at: https://www.psoriasis.org/psoriasis-statistics/. Accessed December 21, 2023.

7. Takeshita, J. et al. (2015). Psoriasis in the US Medicare Population: Prevalence, Treatment, and Factors Associated with Biologic Use. Journal of Investigative Dermatology, 135, 2955–2963. DOI: https://doi.org/10.1038/jid.2015.296

8. Dairov, A. et al. (2024). Prevalence, incidence, gender, and age distribution, and economic burden of psoriasis worldwide and in Kazakhstan. Journal of Clinical Medicine of Kazakhstan, 21(2), 18-30. DOI: https://doi.org/10.23950/jcmk/14497

9. Kumar, P., Thomas, J., & Dineshkumar, D. (2015). Histology of psoriatic erythroderma in infants: analytical study of eight cases. Indian Journal of Dermatology, 60(2), 213. DOI: https://doi.org/10.4103/0019-5154.152575

10. Soo, M. et al. (2025). Psoriasis. Medicine, 53, 441-448. DOI: https://doi.org/10.1016/j.mpmed.2025.04.019

11. Sarac, G., Koca, T., & Baglan, T. (2016). A brief summary of clinical types of psoriasis. Northern Clinics of Istanbul, 3(1), 79-82. DOI: https://doi.org/10.14744/nci.2016.16023

12. Uitto, J., Saeidian, A. H., Youssefian, L., & Vahidnezhad, H. (2023). Interpretation of genomic sequence variants in heritable skin diseases: A primer for clinicians. J Am Acad Dermatol, 89(3), 569-576. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaad.2021.06.013

13. Gianfredi, V. et al. (2022). Epidemiology of psoriasis in Italy: burden, cost, comorbidities, and patients’ satisfaction. Acta Biomedica, 93, e2022332. DOI: https://doi.org/10.23750/abm.v93i6.13177

14. Cao, L., Lu, L., Yu, Y., Zhou, H., & Lin, B. (2024). Clinical characteristics of patients with a family history of psoriasis. Frontiers in Medicine, 11, 1455953. DOI: https://doi.org/10.3389/fmed.2024.1455953

15. Griffiths, C. et al. (2021). Psoriasis. Lancet, 397(10281), 1301-1315. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)32549-6

16. Akiyama, M. (2020). Autoinflammatory keratinization diseases (AiKDs): expansion of disorders to be included. Frontiers in Immunology, 11, 280. DOI: https://doi.org/10.3389/fimmu.2020.00280

17. Yu, S. et al. (2025). Identification of mitophagy-related biomarkers with immune cell infiltration in psoriasis. BMC Medical Genomics, 18, 110. DOI: https://doi.org/10.1186/s12920-025-02176-7

18. Bellinato, F., Gisondi, P. , & Girolomoni, G. (2022). Risk of lymphohematologic malignancies in psoriasis. Journal of the American Academy of Dermatology, 86(1), 86-96. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaad.2021.07.050

19. Greenberg, R. et al. (2021). Comorbidities in patients with palmoplantar plaque psoriasis. Journal of the American Academy of Dermatology, 84(3), 639-643. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaad.2020.03.112

20. Lysen, T. et al. (2024). Real-world insights for psoriasis. Journal of Dermatological Treatment, 35, 2332615. DOI: https://doi.org/10.1080/09546634.2024.2332615

21. Florek, A., Wang, C., & Armstrong, A. (2018). Treatment preferences and treatment satisfaction among psoriasis patients: a systematic review. Archives of Dermatological Research, 310(4), 271-319. DOI: https://doi.org/10.1007/s00403-018-1808-x

22. Lee, H., & Kim, M. (2023). Challenges and Future Trends in the Treatment of Psoriasis. International Journal of Molecular Sciences, 24(17), 13313. DOI: https://doi.org/10.3390/ijms241713313

23. Gao, Y., Xu, T., Wang, Y., Hu, Y., Yin, S., Qin, Z., & Yu, H. (2025). Pathophysiology and Treatment of Psoriasis: From Clinical Practice to Basic Research. Pharmaceutics, 17(1), 56. DOI: https://doi.org/10.3390/pharmaceutics17010056

24. Laikova, K. et al. (2019). Advances in the Understanding of Skin Cancer. Molecules, 24(8), 1516. DOI: https://doi.org/10.3390/molecules24081516

25. Kamata, M., & Tada, Y. (2023). Crosstalk: keratinocytes and immune cells in psoriasis. Frontiers in Immunology, 14, 1286344. DOI: https://doi.org/10.3389/fimmu.2023.1286344

26. Bitschar, K. et al. (2017). Keratinocytes as sensors and central players in the immune defense. Journal of Dermatological Science, 87(3), 215-220. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jdermsci.2017.06.003

27. Nguyen, A., & Soulika, A. (2019). The Dynamics of the Skin’s Immune System. International Journal of Molecular Sciences, 20(8), 1811. DOI: https://doi.org/10.3390/ijms20081811

28. Kabashima, K. et al. (2019). The immunological anatomy of the skin. Nature Reviews Immunology, 19(1), 19–30. DOI: https://doi.org/10.1038/s41577-018-0084-5

29. Klicznik, M. et al. (2018). Taking the lead–how keratinocytes orchestrate skin T cell immunity. Immunology Letters, 200, 43-51. DOI: https://doi.org/10.1016/j.imlet.2018.06.009

30. Sieminska, I., Pieniawska, M., & Grzywa, T. (2024). The Immunology of Psoriasis. Clinical Reviews in Allergy & Immunology, 66(2), 164-191. DOI: https://doi.org/10.1007/s12016-024-08991-7

31. Georgescu, S. et al. (2019). Advances in Understanding the Immunological Pathways in Psoriasis. International Journal of Molecular Sciences, 20(3), 739. DOI: https://doi.org/10.3390/ijms20030739

32. Polese, B. et al. (2020). Innate lymphocytes in psoriasis. Frontiers in Immunology, 11, 242. DOI: https://doi.org/10.3389/FIMMU.2020.00242

33. Vecellio, M. et al. (2021). The IL-17/IL-23 axis and its genetic contribution. Frontiers in Immunology, 11, 596086. DOI: https://doi.org/10.3389/FIMMU.2020.596086

34. Wang, L. et al. (2025). Advances in Psoriasis Research. International Journal of Molecular Sciences, 26(18), 9233. DOI: https://doi.org/10.3390/ijms26189233

35. Mitra, A., Raychaudhuri, S., & Raychaudhuri, S. (2014). IL-17 and IL-17R. Actas Dermosifiliográficas, 105, 21-33. DOI: https://doi.org/10.1016/S0001-7310(14)70015-8

36. Lynde, C. et al. (2014). Interleukin 17A. Journal of the American Academy of Dermatology, 71(1), 141-150. DOI: https://doi.org/10.1016/J.JAAD.2013.12.036

37. Lowes, M., Suárez-Fariñas, M., & Krueger, J. (2014). Immunology of psoriasis. Annual Review of Immunology, 32, 227-255. DOI: https://doi.org/10.1146/ANNUREV-IMMUNOL-032713-120225

38. Jin, B. et al. (2022). Defect of IL17 signaling. Biomedicines, 10(8), 1976. DOI: https://doi.org/10.3390/biomedicines10081976

39. Kim, J. et al. (2025). Psoriasis harbors multiple pathogenic type 17 T-cell subsets. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 155(6), 1898-1912. DOI: https://doi.org/10.1016/J.JACI.2025.02.008

40. Teruo, S. et al. (2019). Anti-IL-17A and IL-23p19 antibodies. Journal of Dermatological Science, 95, 90-98. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jdermsci.2019.07.006

41. Eberle, F. et al. (2016). Recent advances in understanding psoriasis. F1000Research, 5, 770. DOI: https://doi.org/10.12688/F1000RESEARCH.7927.1

42. Gaffen, S. et al. (2014). The IL-23–IL-17 immune axis. Nature Reviews Immunology, 14(9), 585-600. DOI: https://doi.org/10.1038/NRI3707

43. Mandour, M. et al. (2021). The role of the IL-23/IL-17 axis. Frontiers in Immunology, 12, 618581. DOI: https://doi.org/10.3389/FIMMU.2021.618581

44. Catapano, M. et al. (2020). IL-36 promotes systemic IFN-I responses. Journal of Investigative Dermatology, 140(4), 816-826. DOI: https://doi.org/10.1016/J.JID.2019.08.444

45. Sugiura, K. et al. (2024). The role of interleukin-36. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 38(10), 1910-1925. DOI: https://doi.org/10.1111/JDV.19935

46. Madonna, S. et al. (2019). IL-36 hyperactivation. International Journal of Molecular Sciences, 20(13), 3318. DOI: https://doi.org/10.3390/IJMS20133318

47. Müller, A. et al. (2018). IκBζ regulates IL-36-driven genes. PNAS, 115(40), 10088-10093. DOI: https://doi.org/10.1073/PNAS.1801377115

48. Mercurio, L. et al. (2020). IL-17/IL-36 axis. PLoS One, 15(4), e0222969. DOI: https://doi.org/10.1371/JOURNAL.PONE.0222969

49. Mahil, S. et al. (2017). IL-36 as a psoriasis therapeutic target. Science Translational Medicine, 9, eaan2514. DOI: https://doi.org/10.1126/scitranslmed.aan2514

50. Blicharz, L. et al. (2023). Autoinflammatory keratinization diseases. Clinical Reviews in Allergy and Immunology, 65(3), 377-402. DOI: https://doi.org/10.1007/S12016-023-08971-3

51. Sachen, K., Arnold Greving, C., & Towne, J. (2022). IL-36 cytokines in psoriasis and other dermatoses. Cytokine, 156, 155897. DOI: https://doi.org/10.1016/J.CYTO.2022.155897

52. Fischer, B. et al. (2023). IL-17A-driven psoriasis depends on IL-36 signaling. Frontiers in Immunology, 14, 1256133. DOI: https://doi.org/10.3389/FIMMU.2023.1256133

53. Yuriko, H. et al. (2018). IL-36α from skin-resident cells plays an important role. The Journal of Immunology, 201, 167-182. DOI: https://doi.org/10.4049/jimmunol.1701157

54. Ahmad, F. et al. (2024). IL-36/IL-36R in inflammatory skin disease. Journal of Investigative Dermatology, 144(2), 206-224. DOI: https://doi.org/10.1016/J.JID.2023.11.004

55. Schön, M., & Erpenbeck, L. (2018). IL-23/IL-17 axis links adaptive and innate immunity in psoriasis. Frontiers in Immunology, 9, 1323. DOI: https://doi.org/10.3389/FIMMU.2018.01323

56. Lin, Z. et al. (2024). RNA-based antipsoriatic gene therapy. Drug Design, Development and Therapy, 18, 1277-1296. DOI: https://doi.org/10.2147/DDDT.S447780

57. Yu, Y. et al. (2025). IRF4 antisense oligonucleotides alleviate psoriasis. Acta Pharmaceutica Sinica B, 15(7), 3575-3590. DOI: https://doi.org/10.1016/J.APSB.2025.05.004

58. Fang, Y. et al. (2024). Bottlebrush polymer–ASO conjugate in psoriasis model. Small, 20, e2403949. DOI: https://doi.org/10.1002/smll.202403949

59. Greuter, T., Biedermann, L., Rogler, G., Sauter, B., & Seibold, F. (2016). Alicaforsen, an antisense inhibitor of ICAM 1. United European Gastroenterology Journal, 4(1), 97-104. DOI: https://doi.org/10.1177/2050640615593681

60. Wiendl, M., Becker, E., Müller, T., Voskens, C., Neurath, M., & Zundler, S. (2021). Targeting immune cell trafficking. Frontiers in Immunology, 12, 656452. DOI: https://doi.org/10.3389/fimmu.2021.656452

61. Tran, N. et al. (2021). TYK2 knockdown by antisense oligonucleotides. ImmunoHorizons, 5(2), 70-80. DOI: https://doi.org/10.4049/IMMUNOHORIZONS.2000108

62. Korkmaz, E., & Falo, L. (2020). Spherical nucleic acids for psoriasis therapy. Journal of Investigative Dermatology, 140(2), 278-281. DOI: https://doi.org/10.1016/J.JID.2019.07.683

63. Marafini, I., & Monteleone, G. (2020). Therapeutic oligonucleotides for inflammatory bowel diseases. Biologics, 14, 47-51. DOI: https://doi.org/10.2147/BTT.S257638

64. Han, H. et al. (2025). Therapeutic potential of monomethyl fumarate and aluminum ion combination. Redox Biology, 79, 103482. DOI: https://doi.org/10.1016/j.redox.2024.103482

65. Yuan, Y. et al. (2025). Single-cell RNA sequencing reveals macrophage polarization. European Journal of Medical Research, 30(1), 1114. DOI: https://doi.org/10.1186/s40001-025-03346-0

66. Chamcheu, J. et al. (2018). Chitosan-based nanoformulated EGCG alleviates psoriasis. International Journal of Nanomedicine, 13, 4189-4206. DOI: https://doi.org/10.2147/IJN.S165966

67. Madawi, E. et al. (2023). Polymeric nanoparticles for targeted delivery in skin diseases. Pharmaceutics, 15(2), 657. DOI: https://doi.org/10.3390/pharmaceutics15020657

68. Fazal, T. et al. (2023). Natural biopolymer-based drug delivery systems. RSC Advances, 13(33), 23087-23121. DOI: https://doi.org/10.1039/d3ra03369d

69. Collotta, D. et al. (2023). Antisense oligonucleotides: A new pharmacological frontier. Frontiers in Pharmacology, 14, 1304342. DOI: https://doi.org/10.3389/FPHAR.2023.1304342

70. Di Fusco, D. et al. (2019). Antisense oligonucleotide therapy in IBD. Frontiers in Pharmacology, 10, 305. DOI: https://doi.org/10.3389/FPHAR.2019.00305