АУТИЗМ ДИАГНОСТИКАСЫНЫҢ ТАРИХИ ДАМУЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ КРИТЕРИЙЛЕРІ (аналитикалық әдебиеттерге шолу)
Саида Закировна Ешимбетова,
Наталья Ивановна Распопова,
Оксана Юрьевна Кокшинова,
Камила Евгеньевна Халина,
Эльвира Еркиновна Бердибекова,
Зульфия Турсунжановна Мансурова,
Жанерке Еркыновна Ергали,
Надежда Аутжановна Османова https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-13
Аңдатпа
Қазіргі заманғы әдеби деректерді талдау соңғы жылдары бүкіл әлемде аутистикалық спектрдің бұзылыстарынан зардап шегетін балалар санының айтарлықтай өскенін көрсетеді. Бұл үрдіс психикалық денсаулық саласындағы мамандардың алаңдаушылығын тудырып, осы бұзылыстардың этиологиясы мен патогенезін одан әрі зерттеу қажеттілігін айқындайды. Бүгінгі күнге дейін осы психикалық даму бұзылыстарының диагностикалық критерийлері бойынша мәселелер даулы болып қалып отыр және ғалымдар мен практик-мамандар арасында пікірталастар туғызуда. Осы мақалада ұсынылған аналитикалық әдеби шолу аталған бұзылыстардың клиникалық критерийлерінің қалыптасуындағы тарихи кезеңдерді қадағалауға мүмкіндік береді, бұл осы санаттағы адамдарға көмек көрсету шараларын әзірлеудің негізін құрайды. Аутистикалық спектрдің бұзылыстары туралы тарихи жинақталған білім осы саладағы диагностика мен терапияны жетілдіруге ықпал ететін әрі қарайғы зерттеулердің негізі бола алады.
Авторлар туралы
Саида Закировна ЕшимбетоваҚазақстан
Медицина ғылымдарының докторы, профессор, МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасы меңгерушісі, Алматы, Қазақстан.
Наталья Ивановна Распопова
Қазақстан
Медицина ғылымдарының докторы, Ассоциирленген профессор, МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасы, Алматы, Қазақстан.
Оксана Юрьевна Кокшинова
Қазақстан
Медицина ғылымдарының кандидаты, МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасының аға оқытушысы, Алматы, Қазақстан.
Камила Евгеньевна Халина
Қазақстан
МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасында ересектер мен балалар психиатриясы бойынша резидент, Алматы, Қазақстан.
Эльвира Еркиновна Бердибекова
Қазақстан
МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасында ересектер мен балалар психиатриясы бойынша резидент, Алматы, Қазақстан.
Зульфия Турсунжановна Мансурова
Қазақстан
МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасында ересектер мен балалар психиатриясы бойынша резидент, Алматы, Қазақстан.
Жанерке Еркыновна Ергали
Қазақстан
МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасында ересектер мен балалар психиатриясы бойынша резидент, Алматы, Қазақстан.
Надежда Аутжановна Османова
Қазақстан
МЕББМ «Қазақстан-Ресей медициналық университеті» психиатрия және наркология кафедрасында ересектер мен балалар психиатриясы бойынша резидент, Алматы, Қазақстан.
Әдебиет тізімі
1. Filippova, N. V., & Barylnik, Yu. B. (2014). Epidemiologiya autizma: Sovremennyy vzglyad na problemu. Social and Clinical Psychiatry, 24(3), 96-101.
2. Elistratova, N. A., Shturbabin, V. I., & Khidirova, L. D. (2023). Aktualnye aspekty razvitiya pervazivnykh rasstroystv. The Attending Physician, 26(10), 24-31. DOI: https://doi.org/10.51793/OS.2023.26.10.004.
3. World Health Organization. (2014, March 21). Comprehensive and coordinated efforts for the management of autism spectrum disorders: Report by the Secretariat (Sixty-seventh World Health Assembly, Document A67/17). Retrieved March 5, 2026, from https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA67/A67_17-en.pdf
4. Maenner, M. J., Warren, Z., Williams, A. R., et al. (2023). Prevalence and characteristics of autism spectrum disorder among children aged 8 years—Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 11 sites, United States, 2020. MMWR Surveillance Summaries, 72(SS-2), 1-14. DOI: https://doi.org/10.15585/mmwr.ss7202a1.
5. United Nations. (2024). World Autism Awareness Day 2024: Moving from surviving to thriving: Autistic individuals share regional perspectives. Retrieved March 5, 2026, from https://www.un.org/fr/observances/autism-day/2024
6. Simonoff, E., Pickles, A., Charman, T., Chandler, S., Loucas, T., & Baird, G. (2008). Psychiatric disorders in children with autism spectrum disorders: Prevalence, comorbidity, and associated factors in a population-derived sample. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 47(8), 921-929. DOI: https://doi.org/10.1097/CHI.0b013e318179964f.
7. Osin, E., & Ustinova, N. (2020). Nauchno obosnovannye podkhody k vedeniyu detey s rasstroystvami autisticheskogo spektra v pediatricheskoy praktike: Metodicheskoe rukovodstvo (A. Portnova, Ed.). Retrieved March 5, 2026, from https://kpfu.ru/portal/docs/F1581133627/Vedenie.detei_.s.RAS.pdf
8. Bleyler, E. (1981). Autisticheskoe myshlenie. In Yu. B. Gippenreyter & V. V. Petukhov (Eds.), Khrestomatiya po obshchey psikhologii: Psikhologiya myshleniya (pp. 113-122). Izdatelstvo Moskovskogo universiteta.
9. Pyatnitskiy, N. Yu. (2017). Shizofrenicheskaya dementsiya: Kontseptsiya E. Bleuler. Mental Health, 15(6), 72-75.
10. Sorokin, V. M., Kats, E. E., & Shchukin, A. V. (2021). Fenomenologiya detstva v kontekste psikhopatologii razvitiya. K 130-letiyu so dnya rozhdeniya G. E. Sukharevoy. In Ananevskie chteniya – 2021: Materialy nauchnoy konferentsii (pp. 611-612). Skifiya-print.
11. Sukhareva, G. E. (1930). K probleme struktury i dinamiki detskikh konstitutsionalnykh psikhopatiy (shizoidnye formy). S. S. Korsakov Journal of Neuropathology and Psychiatry, (6), 64-74.
12. Kanner, L. (1943). Autistic disturbances of affective contact. Nervous Child, 2, 217–250.
13. Rosen, N. E., Lord, C., & Volkmar, F. R. (2021). The diagnosis of autism: From Kanner to DSM-III to DSM-5 and beyond. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(12), 4253-4270. DOI: https://doi.org/10.1007/s10803-021-04904-1.
14. Asperger, G. (2011). “Autisticheskie psikhopaty” v detskom vozraste. Ch. 2 (A. V. Chelikova, Trans.; A. A. Severnyy, Ed.). Mental Health of Children and Adolescents, 11(1), 82-109. (Original work published 1944)
15. Rimland, B. (2015). Infantile autism: The syndrome and its implications for a neural theory of behavior. Jessica Kingsley Publishers.
16. Bartak, L., Rutter, M., & Cox, A. (1975). A comparative study of infantile autism and specific developmental receptive language disorder. I. The children. The British Journal of Psychiatry, 126(2), 127-145. DOI: https://doi.org/10.1192/bjp.126.2.127.
17. Grigorenko, E. L. (2018). Rasstroystva autisticheskogo spektra. Vvodnyy kurs: Uchebnoe posobie dlya studentov. Praktika.
18. Schopler, E. (1989). Principles for directing both educational treatment and research. In C. Gillberg (Ed.), Diagnosis and treatment of autism (pp. 167-183). Plenum Press. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4899-0882-7_12.
19. Viktoruk, E. N., & Gokh, A. F. (2016). Definitsiya autizma: Ot diagnoza do nezavershennoy meditsinskoy istiny. Siberian Bulletin of Special Education, (1-2), 35-39.
20. Kazakovtsev, B. A., & Golland, V. B. (Eds.). (1998). Psikhicheskie rasstroystva i rasstroystva povedeniya (F00-F99): Klass V MKB-10, adaptirovannyy dlya ispolzovaniya v Rossiyskoy Federatsii. Minzdrav Rossii.
21. Koren, E. V. (2017). Klassifikatsiya v detskoy psikhiatrii v perspektive prinyatiya MKB-11. Mental Health of Children and Adolescents, 17(2, Suppl.), 122-123.
22. Pashkovskiy, V. E., & Makarov, I. V. (2023). Rasstroystva autisticheskogo spektra. MEDpress-inform.
23. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). DOI: https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596.
24. American Psychiatric Association. (2022). Autism spectrum disorder: DSM-5-TR. Retrieved March 5, 2026, from https://www.psychiatry.org/getmedia/d48f7fa6-b6c8-4f6c-888b-b0adfeb9f5b6/APA_DSM5TR_AutismSpectrumDisorder.pdf
25. Ministerstvo zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan. (2021). Obshchie rasstroystva psikhologicheskogo (psikhicheskogo) razvitiya (rasstroystva autisticheskogo spektra): Klinicheskiy protokol (Odobren Obedinennoy komissiey po kachestvu meditsinskikh uslug Ministerstva zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan 30 iyulya 2021 g., protokol № 145).
26. Kostyuk, G. P. (Ed.). (2021). MKB-11. Glava 06. Psikhicheskie i povedencheskie rasstroystva i narusheniya neyropsikhicheskogo razvitiya: Statisticheskaya klassifikatsiya. KDU; Universitetskaya kniga. DOI: https://doi.org/10.31453/kdu.ru.91304.0143.
27. Bashina, V. M., Simashkova, N. V., & Krasnoperova, M. G. (2003). Atipichnyy autizm v svete ICD-10 (1992), MKB-10 (1999). Mental Health of Children and Adolescents, 3(1), 97-101.
28. World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. Retrieved March 5, 2026, from https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263/
29. Pashkovskiy, V. E. (2023). 10 lektsiy ob autizme (2nd ed.). MEDpress-inform.
30. Kamp-Becker, I. (2024). Autism spectrum disorder in ICD-11–A critical reflection of its possible impact on clinical practice and research. Molecular Psychiatry, 29(3), 633-638. DOI: https://doi.org/10.1038/s41380-023-02354-y.
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Ешимбетова С.З., Распопова Н.И., Кокшинова О.Ю., Халина К.Е., Бердибекова Э.Е., Мансурова З.Т., Ергали Ж.Е., Османова Н.А. АУТИЗМ ДИАГНОСТИКАСЫНЫҢ ТАРИХИ ДАМУЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ КРИТЕРИЙЛЕРІ (аналитикалық әдебиеттерге шолу). Теориялық және клиникалық медицинаның өзекті мәселелері. 2026;(3). https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-13
For citation:
Yeshimbetova S., Raspopova N., Kokshinova O., Khalina K., Berdibekova E., Mansurove Z., Ergaly Zh., Osmanova N. HISTORICAL AND MODERN CRITERIA FOR THE DIAGNOSIS OF AUTISM (analytical literature review). Actual Problems of Theoretical and Clinical Medicine. 2026;(3). https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-13
JATS XML
