АУТИЗМ ДИАГНОСТИКАСЫНЫҢ ТАРИХИ ДАМУЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ КРИТЕРИЙЛЕРІ (АНАЛИТИКАЛЫҚ ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ)
https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-13
Аңдатпа
Кіріспе. Балалар арасында аутизм спектрі бұзылыстарының тіркелген таралу көрсеткішінің өсуі ерте анықтау мен дәл диагностиканың маңызын көрсетеді. Аутизм туралы түсініктердің дамуын талдау клиникалық критерийлер мен көмек көрсету тәсілдерінің қалыптасуын зерделеуге мүмкіндік береді.
Мақсаты. Жіктемелердің тарихи өзгерістерін және балаларды диагностикалаудың қазіргі тәсілдерін қарастыра отырып, аутизм тұжырымдамасы мен аутизм спектрі бұзылыстарының диагностикалық критерийлерінің дамуын талдау.
Материалдар мен әдістер. ScienceDirect, MEDLINE/PubMed, CyberLeninka, eLibrary және Google Scholar дерекқорларында жарияланымдарды іздеу арқылы әдебиеттерге аналитикалық шолу жүргізілді. Аутизмді зерттеу тарихы, оның клиникалық көріністері мен диагностикасы жөніндегі жарияланымдар, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының құжаттары және АҚШ-тағы Аутизм мен даму бұзылыстарын мониторингтеу желісінің эпидемиологиялық деректері қарастырылды. Аурулардың халықаралық жіктемесі мен Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының түрлі басылымдарындағы диагностикалық тәсілдер салыстырылды.
Нәтижелер. Қарастырылған дереккөздер аутизмнің ерте клиникалық сипаттамаларынан оны дербес диагностикалық санат ретінде бөліп көрсетуге және кейін спектрлік тәсілдің қалыптасуына көшуді көрсетеді. DSM-5 және DSM-5-TR бойынша диагноз әлеуметтік коммуникация мен өзара әрекеттесудің тұрақты бұзылыстарының шектеулі, қайталанатын мінез-құлық түрлерімен үйлесуіне және қосымша диагностикалық талаптардың орындалуына негізделеді. АХЖ-11-де зияткерлік даму мен функционалдық сөйлеу ерекшеліктерін сипаттайтын нақтылаушы белгілер қолданылады. Клиникалық көріністердің әркелкілігі мен қатар жүретін бұзылыстар дифференциалдық диагностиканы қиындатады. Тіркелген таралу көрсеткішінің өсуін бағалағанда анықтау әдістері мен зерттелетін топтар арасындағы айырмашылықтарды ескеру қажет.
Қорытынды. Аутизм спектрі бұзылыстарының қазіргі диагностикасы барлық диагностикалық критерийлерді, баланың даму тарихын, зияткерлік және сөйлеу қызметін, сондай-ақ қатар жүретін жағдайларды бағалауды талап етеді. Спектрлік тәсіл клиникалық әркелкілікті сипаттауға көмектеседі, бірақ дифференциалдық диагностиканың қажеттілігін жоймайды. Ерте анықтау және дараланған пәнаралық көмек балалардың бейімделуі мен әлеуметтік қызмет етуі үшін маңызды.
Авторлар туралы
С. З. ЕшимбетоваҚазақстан
Ешимбетова Саида Закировна – медицина ғылымдарының докторы, профессор, психиатрия және наркология кафедрасының меңгерушісі
Алматы
Н. И. Распопова
Қазақстан
Распопова Наталья Ивановна – медицина ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор, психиатрия және наркология кафедрасы
Алматы
О. Ю. Кокшинова
Қазақстан
Кокшинова Оксана Юрьевна – медицина ғылымдарының кандидаты, психиатрия және наркология кафедрасының аға оқытушысы
Алматы
К. Е. Халина
Қазақстан
Халина Камила Евгеньевна – «Психиатрия (ересектер, балалар)» мамандығының резиденті, психиатрия және наркология кафедрасы
Алматы
Э. Е. Бердибекова
Қазақстан
Бердибекова Эльвира Еркиновна – «Психиатрия (ересектер, балалар)» мамандығының резиденті, психиатрия және наркология кафедрасы
Алматы
З. Т. Мансурова
Қазақстан
Мансурова Зульфия Турсунжановна – «Психиатрия (ересектер, балалар)» мамандығының резиденті, психиатрия және наркология кафедрасы
Алматы
Ж. Е. Ергали
Қазақстан
Ергали Жанерке Еркыновна – «Психиатрия (ересектер, балалар)» мамандығының резиденті, психиатрия және наркология кафедрасы
Алматы
Н. А. Османова
Қазақстан
Османова Надежда Аутжановна – «Психиатрия (ересектер, балалар)» мамандығының резиденті, психиатрия және наркология кафедрасы
Алматы
Әдебиет тізімі
1. Filippova, N. V., & Barylnik, Yu. B. (2014). Epidemiologiya autizma: Sovremennyy vzglyad na problemu. Social and Clinical Psychiatry, 24(3), 96-101.
2. Elistratova, N. A., Shturbabin, V. I., & Khidirova, L. D. (2023). Aktualnye aspekty razvitiya pervazivnykh rasstroystv. The Attending Physician, 26(10), 24-31. DOI: https://doi.org/10.51793/OS.2023.26.10.004.
3. World Health Organization. (2014, March 21). Comprehensive and coordinated efforts for the management of autism spectrum disorders: Report by the Secretariat (Sixty-seventh World Health Assembly, Document A67/17). Retrieved March 5, 2026, from https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA67/A67_17-en.pdf
4. Maenner, M. J., Warren, Z., Williams, A. R., et al. (2023). Prevalence and characteristics of autism spectrum disorder among children aged 8 years—Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 11 sites, United States, 2020. MMWR Surveillance Summaries, 72(SS-2), 1-14. DOI: https://doi.org/10.15585/mmwr.ss7202a1.
5. United Nations. (2024). World Autism Awareness Day 2024: Moving from surviving to thriving: Autistic individuals share regional perspectives. Retrieved March 5, 2026, from https://www.un.org/fr/observances/autism-day/2024
6. Simonoff, E., Pickles, A., Charman, T., Chandler, S., Loucas, T., & Baird, G. (2008). Psychiatric disorders in children with autism spectrum disorders: Prevalence, comorbidity, and associated factors in a population-derived sample. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 47(8), 921-929. DOI: https://doi.org/10.1097/CHI.0b013e318179964f.
7. Osin, E., & Ustinova, N. (2020). Nauchno obosnovannye podkhody k vedeniyu detey s rasstroystvami autisticheskogo spektra v pediatricheskoy praktike: Metodicheskoe rukovodstvo (A. Portnova, Ed.). Retrieved March 5, 2026, from https://kpfu.ru/portal/docs/F1581133627/Vedenie.detei_.s.RAS.pdf
8. Bleyler, E. (1981). Autisticheskoe myshlenie. In Yu. B. Gippenreyter & V. V. Petukhov (Eds.), Khrestomatiya po obshchey psikhologii: Psikhologiya myshleniya (pp. 113-122). Izdatelstvo Moskovskogo universiteta.
9. Pyatnitskiy, N. Yu. (2017). Shizofrenicheskaya dementsiya: Kontseptsiya E. Bleuler. Mental Health, 15(6), 72-75.
10. Sorokin, V. M., Kats, E. E., & Shchukin, A. V. (2021). Fenomenologiya detstva v kontekste psikhopatologii razvitiya. K 130-letiyu so dnya rozhdeniya G. E. Sukharevoy. In Ananevskie chteniya – 2021: Materialy nauchnoy konferentsii (pp. 611-612). Skifiya-print.
11. Sukhareva, G. E. (1930). K probleme struktury i dinamiki detskikh konstitutsionalnykh psikhopatiy (shizoidnye formy). S. S. Korsakov Journal of Neuropathology and Psychiatry, (6), 64-74.
12. Kanner, L. (1943). Autistic disturbances of affective contact. Nervous Child, 2, 217–250.
13. Rosen, N. E., Lord, C., & Volkmar, F. R. (2021). The diagnosis of autism: From Kanner to DSM-III to DSM-5 and beyond. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(12), 4253-4270. DOI: https://doi.org/10.1007/s10803-021-04904-1.
14. Asperger, G. (2011). “Autisticheskie psikhopaty” v detskom vozraste. Ch. 2 (A. V. Chelikova, Trans.; A. A. Severnyy, Ed.). Mental Health of Children and Adolescents, 11(1), 82-109. (Original work published 1944)
15. Rimland, B. (2015). Infantile autism: The syndrome and its implications for a neural theory of behavior. Jessica Kingsley Publishers.
16. Bartak, L., Rutter, M., & Cox, A. (1975). A comparative study of infantile autism and specific developmental receptive language disorder. I. The children. The British Journal of Psychiatry, 126(2), 127-145. DOI: https://doi.org/10.1192/bjp.126.2.127.
17. Grigorenko, E. L. (2018). Rasstroystva autisticheskogo spektra. Vvodnyy kurs: Uchebnoe posobie dlya studentov. Praktika.
18. Schopler, E. (1989). Principles for directing both educational treatment and research. In C. Gillberg (Ed.), Diagnosis and treatment of autism (pp. 167-183). Plenum Press. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4899-0882-7_12.
19. Viktoruk, E. N., & Gokh, A. F. (2016). Definitsiya autizma: Ot diagnoza do nezavershennoy meditsinskoy istiny. Siberian Bulletin of Special Education, (1-2), 35-39.
20. Kazakovtsev, B. A., & Golland, V. B. (Eds.). (1998). Psikhicheskie rasstroystva i rasstroystva povedeniya (F00-F99): Klass V MKB-10, adaptirovannyy dlya ispolzovaniya v Rossiyskoy Federatsii. Minzdrav Rossii.
21. Koren, E. V. (2017). Klassifikatsiya v detskoy psikhiatrii v perspektive prinyatiya MKB-11. Mental Health of Children and Adolescents, 17(2, Suppl.), 122-123.
22. Pashkovskiy, V. E., & Makarov, I. V. (2023). Rasstroystva autisticheskogo spektra. MEDpress-inform.
23. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). DOI: https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596.
24. American Psychiatric Association. (2022). Autism spectrum disorder: DSM-5-TR. Retrieved March 5, 2026, from https://www.psychiatry.org/getmedia/d48f7fa6-b6c8-4f6c-888b-b0adfeb9f5b6/APA_DSM5TR_AutismSpectrumDisorder.pdf
25. Ministerstvo zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan. (2021). Obshchie rasstroystva psikhologicheskogo (psikhicheskogo) razvitiya (rasstroystva autisticheskogo spektra): Klinicheskiy protokol (Odobren Obedinennoy komissiey po kachestvu meditsinskikh uslug Ministerstva zdravookhraneniya Respubliki Kazakhstan 30 iyulya 2021 g., protokol № 145).
26. Kostyuk, G. P. (Ed.). (2021). MKB-11. Glava 06. Psikhicheskie i povedencheskie rasstroystva i narusheniya neyropsikhicheskogo razvitiya: Statisticheskaya klassifikatsiya. KDU; Universitetskaya kniga. DOI: https://doi.org/10.31453/kdu.ru.91304.0143.
27. Bashina, V. M., Simashkova, N. V., & Krasnoperova, M. G. (2003). Atipichnyy autizm v svete ICD-10 (1992), MKB-10 (1999). Mental Health of Children and Adolescents, 3(1), 97-101.
28. World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. Retrieved March 5, 2026, from https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263/
29. Pashkovskiy, V. E. (2023). 10 lektsiy ob autizme (2nd ed.). MEDpress-inform.
30. Kamp-Becker, I. (2024). Autism spectrum disorder in ICD-11–A critical reflection of its possible impact on clinical practice and research. Molecular Psychiatry, 29(3), 633-638. DOI: https://doi.org/10.1038/s41380-023-02354-y.
Рецензия
Дәйектеу үшін:
Ешимбетова С.З., Распопова Н.И., Кокшинова О.Ю., Халина К.Е., Бердибекова Э.Е., Мансурова З.Т., Ергали Ж.Е., Османова Н.А. АУТИЗМ ДИАГНОСТИКАСЫНЫҢ ТАРИХИ ДАМУЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ КРИТЕРИЙЛЕРІ (АНАЛИТИКАЛЫҚ ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ). Теориялық және клиникалық медицинаның өзекті мәселелері. 2026;(3):209-223. https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-13
For citation:
Yeshimbetova S.Z., Raspopova N.I., Kokshinova O.Y., Khalina K.E., Berdibekova E.E., Mansurova Z.T., Ergali Zh.E., Osmanova N.A. HISTORICAL AND MODERN CRITERIA FOR THE DIAGNOSIS OF AUTISM (ANALYTICAL LITERATURE REVIEW). Actual Problems of Theoretical and Clinical Medicine. 2026;(3):209-223. (In Russ.) https://doi.org/10.64854/2790-1289-2026-53-3-13
JATS XML
