КӘСІБИ ТӘУЕКЕЛ ДЕҢГЕЙІ МЕН ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ ТҮРІНІҢ ҮЙЛЕСІМІНЕ НЕГІЗДЕЛГЕН МАМАНДЫҚТАРДЫ РАНЖИРЛЕУ

Өзектілігі. Қазақстан Республикасында әлеуметтік кепілдіктерді ұсынудың ұлттық жүйесі негізінен тізбелік тәсілге сүйенеді, бұл жұмыс орындарының нақты кәсіби тәуекел деңгейін және салалық ерекшеліктерін толық көрсетпейді.

Мақсаты. Кәсіби тәуекел деңгейі мен экономикалық қызмет түрінің үйлесіміне негізделген мамандықтарды ранжирлеудің ғылыми негізделген моделін әзірлеу және сынақтан өткізу, салалық коэффициентті есептеу және әлеуметтік кепілдіктерді саралау үшін рангілік кесте қалыптастыру.

Материалдар мен әдістер. Зерттеуде пилоттық кәсіпорындарда жүргізілген кәсіби тәуекелдерді бағалау деректері, социологиялық сауалнама нәтижелері (n = 312), Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының 2024 жылғы ресми статистикалық мәліметтері және Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі республикалық ғылыми-зерттеу институтының әдістемелік әзірлемелері пайдаланылды. Кәсіптерді экономикалық қызмет түрлері бойынша топтастыруды, кәсіби тәуекел дәрежесін белгілеуді, салалық коэффициентті есептеуді және интегралды рангілік индексті қалыптастыруды қамтитын алгоритм ұсынылды. Сипаттамалық статистика, корреляциялық және факторлық талдау, Delphi әдісі бойынша сараптамалық валидация және сезімталдық талдауы қолданылды.

Нәтижелері. Экономикалық қызмет түрі, кәсіби тәуекел дәрежесі және салалық коэффициент бойынша 74 бірегей комбинацияны қамтитын рангілік кесте қалыптастырылды. Ең жоғары рангтер тау-кен өндіру, химия және металлургия салаларында, ал ең төменгі рангтер ақпарат және байланыс саласында анықталды. Сараптамалық валидация бағалаулардың жоғары келісімділігін көрсетті (шамамен 92 %), ал сезімталдық талдауы модельдің орнықтылығын растады.

Қорытындылар. Ұсынылған модель әлеуметтік кепілдіктер көлемін нақты кәсіби тәуекелдермен және салалық ерекшеліктермен ғылыми негізде байланыстыруды қамтамасыз етеді және Қазақстан Республикасында жұмысшыларды әлеуметтік қорғаудың тәуекелге бағдарланған жүйесіне көшу кезінде пайдаланылуы мүмкін.

1. Government of the Republic of Kazakhstan. (2023). Concept of safe labor in the Republic of Kazakhstan for 2024-2030: Resolution No. 1182 dated December 28, 2023. Retrieved November 16, 2025, from https://adilet.zan.kz

2. European Commission. (1989). Council Directive 89/391/EEC on the introduction of measures to encourage improvements in the safety and health of workers at work. Luxembourg: European Commission. Retrieved November 16, 2025, from http://data.europa.eu/eli/dir/1989/391/oj

3. International Labour Organization. (2024). Global strategy on occupational safety and health 2024–2030. Geneva: ILO. Retrieved November 16, 2025, from https://www.ilo.org/topics-and-sectors/safety-and-health-work

4. International Labour Organization. (1981). Occupational safety and health convention No. 155. Geneva: ILO. Retrieved November 16, 2025, from https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C155

5. International Labour Organization. (2006). Promotional framework for occupational safety and health convention No. 187. Geneva: ILO. Retrieved November 16, 2025, from https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C187

6. Ministry of Labour and Social Protection of the Population of the Republic of Kazakhstan. (2020). Rules for management of occupational risks: Order No. 363 dated September 11, 2020. Retrieved November 16, 2025, from https://law.gov.kz

7. Rushton, L. (2017). The global burden of occupational disease. Current Environmental Health Reports, 4(3), 340-348. DOI: https://doi.org/10.1007/s40572-017-0151-2

8. Takala, J., Hämäläinen, P., Sauni, R., Nygård, C. H., Gagliardi, D., & Neupane, S. (2024). Global-, regional- and country-level estimates of the work-related burden of diseases and accidents in 2019. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 50(2), 73-82. DOI: https://doi.org/10.5271/sjweh.4132

9. International Labour Organization. (2011). Occupational safety and health management systems: A tool for continuous improvement. Geneva: ILO. Retrieved November 16, 2025, from https://www.ilo.org/publications/osh-management-system-tool-continual-improvement

10. Zhang, Q. Z., & Wang, L. (2026). Occupational health and safety risk assessment based on linguistic distribution preference relations. International Journal of Occupational Safety and Ergonomics, 32(1), 112-125. DOI: https://doi.org/10.1080/10803548.2024.2336405

11. Tzeng, G.-H., & Huang, J.-J. (2011). Multiple attribute decision making: Methods and applications. Boca Raton, FL: CRC Press. DOI: https://doi.org/10.1201/b11032

12. Hsu, C.-C., & Sandford, B. A. (2007). The Delphi technique: Making sense of consensus. Practical Assessment, Research, and Evaluation, 12(1), Article 10. DOI: https://doi.org/10.7275/pdz9-th90