БІРТУМА ЗЕРТТЕУЛЕР
Ұйқы безінде майдың жиналуы жас ұлғаюымен, семіздікпен және метаболикалық бұзылыстармен байланысты. Өзара түзетуден кейін жекелеген метаболикалық және қабыну көрсеткіштерінің үлесі анық емес.
Зерттеудің мақсаты: метаболикалық қауіп факторлары бар ересектерде ұйқы безінің есептік жартылай сандық МРТ-май индексінің клиникалық-антропометриялық, метаболикалық және қабыну көрсеткіштерімен байланысын бағалау.
Материалдар мен әдістер: Астанада 2025 жылғы 25 қазаннан 2026 жылғы 30 сәуірге дейін тексерілген 30–60 жастағы 150 ересектің проспективті жиналған деректеріне көлденең талдау жүргізілді. МРТ-май индексі екі жаңғырықты химиялық ығысу кескіндері бойынша есептелді; ол стандартталған MRI-PDFF-ке тең емес. Краскел–Уоллис критерийі, Спирмен корреляциясы, көппараметрлі гамма-регрессия және сезімталдық талдаулары қолданылды. Көптік салыстырулар Бенджамини–Хохберг әдісімен түзетілді.
Нәтижелері: индекстің медианасы 5,70 [2,60–9,83] % болды. Ең айқын оң корреляциялар жаспен (ρ=0,445), ДСИ-мен (ρ=0,426), HbA1c (ρ=0,400), HOMA-IR (ρ=0,385), интерлейкин-6 (ρ=0,368) және инсулинмен (ρ=0,354) анықталды; ЖТЛП-мен байланыс кері болды (ρ=−0,240). Толық гамма-модельде тек жаспен байланыс статистикалық мәнді болып қалды: бір стандартты ауытқуға шаққандағы орташа мәндер қатынасы 1,510 (95 % СА 1,254–1,818; p<0,001). Жыныспен, ДСИ-мен және интерлейкин-6-мен байланыстар тек қосымша сызықтық модельде статистикалық мәнді болды.
Қорытынды: түзетілмеген талдауда МРТ-май индексі бірқатар антропометриялық, метаболикалық және қабыну көрсеткіштерімен байланысты болды. Өзара түзетуден кейін жаспен байланыс ең тұрақты болды. Индекстің жартылай сандық сипаты және басқа байланыстардың модельге тәуелділігі нәтижелердің клиникалық түсіндірілуін шектейді.
Кіріспе. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, мектеп медбикелері жұмыс уақытының 36 %-ын балалармен тікелей жұмысқа, 64 %-ын өзге міндеттерге жұмсайды. Әкімшілік жұмыстардың үлесі − 22,1 %, ал балалар мен ата-аналарға арналған профилактикалық жұмыстардың үлесі − небәрі 2,8 %. Мамандардың тек 72 %-ы тұрақты жұмыс істейтіндіктен, жүктемені нормалау тәсілдерін қайта қарау қажет. Қазақстанның ауылдық мектептеріндегі медбикелер жүктемесінің құрылымы жеткіліксіз зерттелген, сондықтан жұмыс уақытын пайдалануды жан-жақты талдау маңызды.
Мақсаты: ауылдық мектептердегі мектеп мейіргерлерінің жұмыс уақытының құрылымы мен негізгі қызмет түрлерінің арақатынасын бағалау.
Материалдар мен әдістер. 9 ауылдық мектептегі 14 медбикенің жұмыс қызметіне жүргізілген хронометраждық бақылау деректеріне қайталама статистикалық талдау жүргізілді. Әрбір медбике бойынша 10 бақылау күні талданып, барлығы 140 «медбике-күн» бақылауы және жалпы ұзақтығы 76 389 минутты құрайтын 14 112 дәйекті жазба қамтылды. Әртүрлі қызмет түрлеріне жұмсалған жұмыс уақытының үлесі интервал ұзақтығын салмақ ретінде пайдалану арқылы есептелді. Айырмашылықтар мен белгісіздікті бағалау үшін кластерлік bootstrap әдісі, permutation test, Спирменнің корреляция коэффициенті және қайталама бақылауларды ескеретін mixed-effects модельдері қолданылды. Статистикалық талдау R 4.5.2 бағдарламасында жүргізілді.
Нәтижелер. Бақыланған жұмыс күнінің медианалық ұзақтығы 540 [540-595] минутты құрады. Уақыттың ең үлкен үлесі қағаз түріндегі әкімшілік жұмысқа (32,3 %) жұмсалды, одан кейін жеке үзілістер (19,5 %), клиникалық жұмыс (11,6 %) және ақпараттық жүйелердегі жұмыс (10,2 %) болды. Мектептер арасында әкімшілік қызметтің үлесі 32,2 %-дан 62,3 %-ға дейін, ал клиникалық-профилактикалық қызметтің үлесі 9,5 %-дан 32,9 %-ға дейін өзгерді. Параллель жұмыс интервалдардың 27,7 %-ында тіркелді, ал қызмет түрлері арасындағы ауысудың медианалық жиілігі сағатына 2,93 рет болды.
Қорытынды. Кең анықтама бойынша әкімшілік жүктеме мектеп мейіргерлерінің жұмыс уақытының 47,75%-ын құрады, балалармен тікелей байланыс үлесінің медианасы 14,9% [5,9–26,7] болды, ал клиникалық-профилактикалық қызмет жалпы уақыттың шамамен бестен бірін құрады. Бір және екі медбикесі бар мектептер арасында статистикалық тұрғыдан маңызды айырмашылықтар анықталған жоқ. Кадрлық қамтамасыз етуді жоспарлау кезінде оқушылар санымен қатар, міндеттердің құрылымы мен әкімшілік жүктемені де ескеру қажет.
Өзектілігі. Жүрек-қантамыр аурулары қоғамдық денсаулық сақтаудың маңызды мәселесі болып қала береді. Халқы негізінен ауылдық жерлерде тұратын өңірлерде медициналық ресурстардың аумақтық бөлінуі мамандандырылған көмектің қолжетімділігін шектеуі мүмкін.
Мақсаты. Алматы облысындағы жүрек-қантамыр ауруларының тіркелген аурушаңдық динамикасын және кардиологиялық қызметтің әлеуетін бағалау, сондай-ақ 2026 жылға кардиологтарға есептік қажеттілікті анықтау.
Материалдар мен әдістер. Жинақталған әкімшілік деректер негізінде ретроспективті популяциялық аналитикалық зерттеу жүргізілді. Өңірлік аурушаңдық 2019–2024 жылдарға; 10 аумақтық бірліктің аурушаңдығы, кадрлық қамтамасыз етілуі және төсек қоры 2022–2024 жылдарға; қалалық және ауылдық тұрғындардың госпитализациялары 2022–2025 жылдарға талданды. Хирургиялық және жоғары технологиялық көмек көрсеткіштері қолжетімді кезеңдер бойынша бағаланды. Сипаттамалық статистика, вариация коэффициенті және Пирсон корреляциясы қолданылды. Кардиологтарға қажеттілік 2024 жылғы диспансерлік есептегі пациенттер саны, жылдық өсім және 2 000 пациентке бір кардиолог деген жоспарлық арақатынас негізінде есептелді.
Нәтижелері. Өңірлік тіркелген аурушаңдық 100 000 тұрғынға шаққанда 2 319,7-ден 2 497,3-ке дейін өсті (+7,7%); ең жоғары өсім жүректің ишемиялық ауруы бойынша байқалды. 2024 жылы 10 аумақ бойынша орташа көрсеткіш 100 000 тұрғынға шаққанда 5 101,4, вариация коэффициенті 65,3% болды. Ауыл тұрғындарының госпитализациялары 1 756-дан 2 325-ке дейін өсті (+32,4%). Үш корреляцияның ешқайсысы статистикалық мәнділікке жеткен жоқ (p > 0,05). 2026 жылға есептік қажеттілік 84 кардиологты құрады; 2024 жылы 71 маман тіркелген. Таза есептік айырма 13 маман.
Қорытынды. Тіркелген аурушаңдықтың өсуі және көрсеткіштердің айтарлықтай аумақтық өзгергіштігі анықталды. Корреляциялар зерттеушілік сипатқа ие. Кадрлық болжам болашақтағы расталған тапшылықты емес, жоспарлық бағалауды білдіреді. Кадрлардың бөлінуін, пациенттерді бағыттау жолдарын және мамандандырылған көмектің қолжетімділігін одан әрі бағалау қажет.
Кіріспе. Ерте жастағы балалардағы көмейдің интубациядан кейінгі тыртықтық стенозы, әсіресе қарқынды терапия алған және ұзақ уақыт интубацияда болған пациенттерде, клиникалық тұрғыдан маңызды жағдай болып табылады. Қазақстанда осы патологиясы бар балалардың көпшілігі Университеттік медициналық орталықта ем алады, алайда олардың нутритивтік мәртебесі туралы деректер шектеулі. Жоғарғы тыныс жолдарының созылмалы обструкциясы энергия шығынының артуына, жұтынудың бұзылуына және тағам тұтынудың азаюына әкелуі мүмкін, бұл тамақтану жеткіліксіздігінің даму қаупін арттырады. Зерттеудің мақсаты − көмейдің интубациядан кейінгі тыртықтық стенозы бар ерте жастағы балалардың нутритивтік мәртебесінің антропометриялық көрсеткіштерін бағалау.
Материалдар мен әдістер. Университеттік медициналық орталықта ем алған, көмейдің интубациядан кейінгі тыртықтық стенозы бар 5 жасқа дейінгі 95 баланың медициналық құжаттамасы негізінде бір орталықты ретроспективті сипаттамалық зерттеу жүргізілді. Дене дамуы ДДҰ стандарттарына (2006 ж.) сәйкес жасына шаққандағы дене салмағы, жасына шаққандағы бой ұзындығы және бой ұзындығына шаққандағы дене салмағы бойынша антропометриялық Z-score көрсеткіштері арқылы бағаланды. Z-score мәндерінің −2 стандартты ауытқудан (SD) төмен болуы тамақтану бұзылыстарының белгілері ретінде қарастырылды.
Нәтижелер. Дене салмағының тапшылығы («жасына шаққандағы дене салмағы» көрсеткіші бойынша) балалардың 27,4 %-ында, ал бой өсуінің тежелуі («жасына шаққандағы бой ұзындығы» көрсеткіші бойынша) пациенттердің 23,2 %-ында анықталды. Тамақтанудың жедел жеткіліксіздігінің белгілері («бой ұзындығына шаққандағы дене салмағы» көрсеткіші бойынша) балалардың 28,4 %-ында тіркелді. Пациенттердің 20,0 %-ы қосымша энтеральды тамақтандыру алды. Алынған деректер көмейдің интубациядан кейінгі тыртықтық стенозы бар ерте жастағы балалардың едәуір бөлігінде тамақтанудың жедел және созылмалы бұзылыстарының антропометриялық белгілері байқалатынын көрсетеді.
Қорытынды. Көмейдің интубациядан кейінгі тыртықтық стенозымен ауруханаға жатқызылған ерте жастағы балаларда дене салмағының тапшылығын, жүдеуді (вастинг) және бой өсуінің тежелуін қоса алғанда, нутритивтік мәртебе бұзылыстарының жоғары жиілігі анықталды. Зерттеу нәтижелері нутритивтік мәртебені күнделікті клиникалық тәжірибеде скринингтен өткізудің, қауіп тобындағы пациенттерді ерте анықтаудың және жоғарғы тыныс жолдарының созылмалы обструкциясы бар балаларды кешенді емдеудегі нутритивтік қолдаудың рөлін бағалау үшін одан әрі проспективті зерттеулер жүргізудің қажеттілігін растайды.
Өзектілігі. Ювенильді идиопатиялық артрит балалар жасындағы ең жиі кездесетін созылмалы ревматикалық аурулардың бірі болып табылады. Ауру функционалдық шектеулермен, өмір сапасының төмендеуімен және психоэмоционалдық бұзылыстармен қатар жүруі мүмкін. Сондықтан баланың жағдайын бағалау кезінде ювенильді идиопатиялық артрит белсенділігін ғана емес, сонымен қатар аурудың күнделікті өмірге және эмоционалдық жағдайға әсерін де ескеру маңызды.
Мақсаты. Ювенильді идиопатиялық артрит бар балалардың өмір сапасы мен психоэмоционалдық жағдайын зерттеу, сондай-ақ емге бейімділігін және отбасының ақпараттану деңгейін бағалау.
Материалдар мен әдістер. Алматы қаласындағы екі ревматологиялық орталық базасында көлденең зерттеу жүргізілді. Зерттеуге 7–18 жас аралығындағы ювенильді идиопатиялық артрит бар 37 бала және олардың ата-аналары енгізілді, бақылау тобын шартты түрде сау 20 бала құрады. Ауру белсенділігі JADAS-27 бойынша, өмір сапасы PedsQL бойынша, мазасыздық SCARED бойынша, депрессиялық белгілер CDI және BDI шкалалары бойынша бағаланды. Ауру және ем туралы ақпараттану деңгейі балалар мен ата-аналарға жүргізілген сауалнама арқылы анықталды.
Нәтижелері. Ювенильді идиопатиялық артрит клиникалық нұсқаларының ішінде олигоартриттік түрі басым болды – 18 (48,6 %) пациент. JADAS-27 бойынша орташа белсенділік 20 (54,1 %) балада, жоғары белсенділік 14 (37,8 %) балада анықталды. PedsQL бойынша өмір сапасының төмендеуі 22 (59,5 %) пациентте байқалды, ең төмен көрсеткіштер эмоционалдық доменде тіркелді. CDI бойынша балалардың 57 %-ында жеңіл және орташа психоэмоционалдық өзгерістер анықталды. Емдеудегі үзілістер 17 (45,9 %) пациентте болды. Ата-аналардың 45 %-ы емдеу қағидаларын түсінуде қиындық көрсе, 58 %-ы қосымша оқыту материалдарына мұқтаж болды.
Қорытындылар. Ювенильді идиопатиялық артрит баланың физикалық жағдайына ғана емес, оның өмір сапасы мен эмоционалдық әл-ауқатына да әсер етеді. Пациенттерді кешенді жүргізу ауру белсенділігін бақылауды, психоэмоционалдық жағдайды бағалауды, емге бейімділікті арттыруды және отбасын оқытуды қамтуы тиіс.
Өзектілігі. Циркуляциядағы микроРНҚ ұсақ жасушалы емес өкпе обырын диагностикалауға арналған перспективалы, аз инвазиялық биомаркерлер болып табылады. Алайда олардың биологиялық шығу тегі жеткілікті зерттелмеген. Егер олардың негізгі көзі бастапқы ісік болса, ісікті хирургиялық алып тастағаннан кейін олардың қан плазмасындағы деңгейі төмендеуі тиіс.
Мақсаты. ҰЖЕӨО бар пациенттерде ісікті хирургиялық алып тастағаннан кейін бұрын анықталған диагностикалық микроРНҚ-ның плазмадағы деңгейі төмендейтінін анықтау.
Әдістері. Зерттеуге алдыңғы зерттеуімізге қатысқан, гистологиялық тұрғыдан расталған ұсақ жасушалы емес өкпе обыры бар 18 пациент және 41 дені сау ерікті енгізілді. Пациенттердің жұпталған плазма үлгілері операцияға дейін және операциядан кейін 14–119 күн өткен соң, адъювантты ем басталғанға дейін алынды. Эксперимент РНҚ-ны магниттік бөлшектер арқылы бөліп алуды, кері транскрипцияны, TaqMan технологиясына негізделген нақты уақыттағы ПТР-ды және ath-miR159a экзогенді бақылауы бойынша қалыпқа келтіруді қамтыды. Статистикалық талдау көптік салыстыруларға түзету енгізу арқылы жүргізілді.
Нәтижелері. Жеті микроРНҚ-ның (miR-130b-3p, miR-1-3p, miR-423-5p, miR-200a-3p, miR-1545p, miR-376a-3p және miR-18b-5p) операция алдындағы плазмадағы деңгейі дені сау еріктілермен салыстырғанда статистикалық тұрғыдан мәнді жоғары болды. Операциядан кейін олардың бесеуінің деңгейі мәнді жоғары болып қалды. Көптік салыстыруларға түзету енгізілгеннен кейін ұсақ жасушалы емес өкпе обырынмен байланысты кандидаттық микроРНҚ деңгейлерінің операциядан кейін статистикалық мәнді төмендеуі анықталмады. Үш микроРНҚ (miR-495-3p, miR-191-5p және miR-543) номиналды p < 0,05 кезінде операциядан кейін төмендегенімен, түзетуден кейін бұл айырмашылықтар статистикалық мәнділігін жоғалтты. Олардың операция алдындағы деңгейлері бақылау тобындағы деңгейлерден статистикалық тұрғыдан мәнді ерекшеленбеді. Осы іріктемеде операциядан кейінгі микроРНҚ деңгейлері мен операциядан кейінгі қан үлгісін алуға дейінгі уақыт арасында статистикалық мәнді корреляция анықталмады.
Қорытынды. Көптік салыстыруларға түзету енгізілгеннен кейін ұсақ жасушалы емес өкпе обырынмен байланысты кандидаттық микроРНҚ деңгейлерінің операциядан кейін статистикалық мәнді төмендеуі анықталмады. Бұл нәтижелер олардың жасушалық шығу тегін анықтауға немесе ауруды операциядан кейін бақылауға жарамдылығын растауға мүмкіндік бермейді. Ірі проспективті зерттеулер қажет.
Өзектілігі. Тікелей престеу соруға арналған таблеткаларды ылғалды түйіршіктеу және кептіру сатыларынсыз өндіруге мүмкіндік береді. Алайда өсімдік экстракттары қасиеттерінің өзгергіштігі сапаның критикалық көрсеткіштерінің қайталанымдылығына әсер етуі мүмкін. Quality by Design тұжырымдамасы аясында сапа тәуекелдерін басқару өзгергіштік көздерін жүйелі анықтауға және бақылау стратегиясын негіздеуге мүмкіндік береді.
Мақсаты. Ajania fruticulosa (Ledeb.) Poljak құрғақ экстракты бар соруға арналған таблеткаларды тікелей престеу технологиясын әзірлеу кезіндегі сапа тәуекелдерін анықтау және бағалау.
Материалдар мен әдістер. Өзгергіштіктің ықтимал көздері Исикава себеп-салдар диаграммасы арқылы жүйеленді. Тәуекелдер істен шығу түрлері мен олардың салдарын талдау әдісімен (FMEA) сараланды. Салдардың ауырлығы, туындау ықтималдығы және анықталу мүмкіндігі бес балдық шкалалар бойынша бағаланып, тәуекелдің басымдық саны (RPN) есептелді. Қалдық тәуекелдер ұсынылған шараларды ескере отырып, туындау ықтималдығы мен анықталу мүмкіндігін қайта сараптамалық бағалау арқылы болжанды. Салдардың ауырлық балдары өзгеріссіз қалдырылды.
Нәтижелер. Өзгергіштіктің 36 ықтимал факторы анықталып, FMEA үшін жеті басым істен шығу түрі таңдалды. Бастапқы RPN мәндері 18–48 аралығында болды. Ең жоғары бастапқы тәуекел ұнтақ қоспасын қоректендіргіш аймағына беру кезіндегі сегрегациямен байланысты болды. Ұсынылған шараларды қолдану сценарийінде болжамды қалдық RPN мәндері 6-24 аралығын құрады. Жеті істен шығу түрінің алтауы төмен тәуекел санатына жатқызылды; олардың бесеуі бастапқыда орташа тәуекел санатында болған. Ұнтақ қоспасының сегрегациясы орташа тәуекел деңгейінде қалып, әрі қарай бақылауды талап етеді.
Қорытынды. Ұсынылған бақылау стратегиясы технологияны әрі қарай әзірлеуге, трансферлеуге және масштабтауға негіз болады. Тәуекелдің төмендеуі сараптамалық болжамға негізделген және сапаның тиісті критикалық көрсеткіштерін өлшеу арқылы эксперименттік растауды қажет етеді.
Өзектілігі. Генетикалық факторлар ұйқы безі ауруларына жеке бейімділіктің қалыптасуында маңызды рөл атқарады. SPINK1, PRSS1 және CFTR гендерінің нұсқалары панкреатиттің әртүрлі түрлерімен байланысты, ал BRCA1 және BRCA2 гендері негізінен тұқым қуалайтын онкологиялық бейімділік тұрғысынан маңызды. Клиникалық тәжірибеде молекулалық-генетикалық тестілеу нәтижелерін зерттеу анықталатын генетикалық өзгерістердің спектрін бағалауға және кейінгі клиникалық-генетикалық зерттеулердің бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді.
Зерттеудің мақсаты. Бірегей пациенттер деңгейіндегі және орындалған генетикалық зерттеулер деңгейіндегі деректерді бөлек талдай отырып, пилоттық клиникалық серияда SPINK1, PRSS1, CFTR, BRCA1 және BRCA2 гендерін молекулалық-генетикалық тестілеу нәтижелерінің спектрі мен жиілігін сипаттау.
Материалдар мен әдістер. 2021-2022 жылдары Алматы қаласындағы «Медцентр - Рахат» ЖШС-де тексерілген пациенттердің деректері негізінде пилоттық ретроспективті сипаттамалық зерттеу жүргізілді. Талдауға 14 бірегей пациент және 16 молекулалық-генетикалық зерттеу нәтижесі енгізілді: SPINK1–5, PRSS1–2,CFTR–5, BRCA1/BRCA2–4. Талдау пациенттер деңгейінде және жеке зерттеулер деңгейінде бөлек жүргізілді. Санаттық көрсеткіштер n (%) түрінде берілді. Үлестер үшін Клоппер–Пирсон әдісімен екіжақты дәл 95 % сенімділік интервалдары есептелді. Статистикалық өңдеу R 4.5.2 бағдарламасында жүргізілді.
Нәтижелер. Бастапқы зертханалық қорытындыларда панкреатитке жоғары бейімділікпен байланысты деп интерпретацияланған генетикалық өзгерістер 14 пациенттің 2-еуінде анықталды (14,3 %; 95 % СИ 1,8–42,8 %). Екі жағдайда да SPINK1 p.Asn34Ser (N34S) гетерозиготалы нұсқасы тіркелді. SPINK1 бойынша жүргізілген бес зерттеудің 2-еуінде аталған нұсқа анықталды (40,0 %; 95 % СИ 5,3–85,3 %). PRSS1, CFTR және BRCA1/BRCA2 зерттеулерінде бастапқы зертханалық қорытындыларға сәйкес басқа қауіппен байланысты генетикалық өзгерістер тіркелген жоқ.
Қорытынды. Зерттелген пилоттық серияда қауіппен байланысты жалғыз генетикалық өзгеріс SPINK1 p.Asn34Ser гетерозиготалы нұсқасы болды. Іріктеменің шағын көлемі және генетикалық тестілеудің біркелкі болмауы нәтижелерді жалпылау мүмкіндігін шектейді және іріктеме көлемі үлкен, стандартталған генетикалық тестілеуді және генотип–фенотип өзара байланыстарын бағалауды қамтитын кейінгі зерттеулер жүргізу қажеттігін негіздейді.
Өзектілігі. Қазақстанда зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлерге сүт беру кең ауқымды әлеуметтік кепілдік болып табылады. Алайда әмбебап өнім зиянды факторлардың сипатын, әсер ету қарқындылығын, кәсіби тәуекелді, нутритивтік мәртебені және жеке қарсы көрсетілімдерді толық ескермейді.
Мақсаты. Жұмыскерлердің заңда және шарттарда белгіленген кепілдіктерін сақтай отырып, тәуекелге негізделген тамақтанудың тұжырымдамалық моделін әзірлеу және оны болашақта бағалауға қажетті талаптарды анықтау.
Материалдар мен әдістер. Бұл жүйелі шолу емес, статистикалық, нормативтік, жобалық, экономикалық және биомедициналық материалдарға жүргізілген сыни екінші реттік құжаттық талдау және тұжырымдамалық зерттеу. Құжаттар төрт талдамалық бағытқа тікелей қатыстылығына қарай қарастырылды: қамту мен шығындар, құқықтық талаптар, ұйымдастырушылық мәселелер және биомедициналық негіздеме мен бағалау талаптары. Толық библиографиялық іздеу, PRISMA үлгісіндегі іріктеу және жүйелі қателік қаупін формалды бағалау жүргізілген жоқ. Жұмыскерлер деңгейінде жаңа деректер жиналмады.
Нәтижелері. Міндетті және шарттық кепілдіктерді сақтауды кәсіптік әсерге сай тамақтануды бағалаумен және өнімдерді тексерумен байланыстыратын екі компонентті модель ұсынылды. Әсерді сипаттау, өнімнің жұмыскерге сәйкестігін бағалау, өнім құжаттамасын анықтау, жұмыскерлердің қатысуы және бақыланатын бағалау кезеңдері белгіленді. Ресми деректер бойынша 2025 жылы статистикалық зерттеумен қамтылған кәсіпорындарда 325 429 жұмыскер сүт немесе баламалы өнімдер алған. Ұйымдастырушылық материалдар енгізу мәселелерін сипаттайды, ал экономикалық талдау болашақта толық шығындарды қайталанымды салыстыру үшін қажетті деректерді айқындайды. Түпнұсқа есеп пен негізгі әдістемелік деректері болмаған Кола тау-кен металлургиялық компаниясына жатқызылған тарихи биомониторинг көрсеткіштері сандық талдаудан алынып тасталды.
Қорытындылар. Модель міндетті қамтамасыз етуді сақтай отырып, сараланған кәсіптік тамақтануды әзірлеу мен тексерудің құрылымдық негізін ұсынады. Оның ғылыми үлесі құқықтық кепілдіктерді, әсерге сай өнім талаптарын және бағалау кезеңдерін байланыстырудан тұрады. Профилактикалық тиімділік, қауіпсіздік, жұмыскерлер үшін қолайлылық және экономикалық тиімділік проспективті зерттеуде бағалануға тиіс.
ӘДЕБИ ШОЛУЛАР
Өзектілігі: COVID-19 пандемиясы денсаулық сақтау жүйелерінің ұйымдастырушылық осал тұстарын анықтап, кадрлармен қамтамасыз етудің тұрақтылығын, ауруханалардың жұмысын, жеткізу тізбектерін және жоспарлы медициналық көмек көрсетуді бұзды. Персоналдың тұрақтылығы, ауруханалардың резервтік қуаттары, жеткізу тізбектерінің сенімділігі және басқару саласындағы сабақтар Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесінің болашақ пандемияларға және қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы басқа да төтенше жағдайларға дайындығын нығайту үшін маңызды.
Мақсаты: COVID-19 пандемиясының ұйымдастырушылық салдарлары туралы деректерді қорытындылау, шұғыл бейімделу шараларын сақталып қалған мәселелерден ажырату және дайындық жөніндегі халықаралық тәжірибенің Қазақстанға қолданылуын қарастыру.
Материалдар мен әдістер: Нарративтік шолу жүргізілді. PubMed/MEDLINE, Web of Science және Google Scholar платформаларында 2020 жылғы қаңтардан 2026 жылғы шілдеге дейін алғаш жарияланған жұмыстар ізделді; соңғы іздеу 2026 жылғы 26 тамызда орындалды. Іздеу әдебиеттер тізімдері, нысаналы іздеу және ұйымдардың есептері арқылы толықтырылды. Шолуда үш конференция тезисін қамтитын 90 жарияланым және қосымша бес институционалдық есеп пайдаланылды. Деректер тақырыптық бағыттар бойынша қорытындыланды.
Нәтижелер: Мета-талдауда медицина қызметкерлері арасындағы кәсіби күйіп қалудың таралуы 52 % (95 % сенімділік аралығы 40–63 %) деп бағаланды. Күйіп қалу жұмыстан кету ниетімен байланысты болды, ал нақты кету негізінен ұлттық зерттеулерде сипатталды. Жаһандық модель 2020 жылғы ең ауыр кезеңнің 12 аптасында 28,4 миллион жоспарлы операцияның тоқтатылуы немесе кейінге шегерілуі мүмкін екенін болжады. Жеткізу тізбектері туралы зерттеулерде өндірістің географиялық шоғырлануы, резервтік қорлардың жеткіліксіздігі және жеткізу тізбектері туралы білімнің шектеулілігі тапшылыққа ықпал етуі мүмкін факторлар ретінде қарастырылды. Бейімделу шараларына персоналды қайта бөлу, төсек қорын қайта бейіндеу, жабдықтауды орталықтандырылған үйлестіру және телемедицина кірді, алайда олардың ұзақ мерзімді тұрақтылығы жөніндегі деректер шектеулі болды.
Қорытынды: Деректер персоналды қорғауды, резервтік қуаттарды жоспарлауды, жеткізу тізбектерін әртараптандыруды және ден қою тәжірибесінен институционалдық сабақ алуды денсаулық сақтау жүйесінің күнделікті жұмысына енгізу мүмкіндігін қарастыруды қолдайды. Жекелеген шаралардың салыстырмалы тиімділігі мен ұзақ мерзімді тұрақтылығы жеткілікті анықталмаған. Қазақстан бойынша деректер шектеулі, сондықтан ұсынылған шаралар жергілікті бағалауды қажет етеді.
Биік таулы аймақтардағы еңбек қызметі гипобариялық гипоксияның созылмалы әсеріне байланысты күрделі физиологиялық сынақтар мен денсаулыққа қауіп төндіреді. 2500 метрден жоғары биіктікте ұзақ уақыт немесе кезеңдік болу жедел таулық аурудың, ұйқы мен когнитивтік бұзылыстардың, жүрек-қантамыр жүйесіне жүктеменің, сондай-ақ созылмалы таулық ауру мен өкпелік гипертензия сияқты ұзақ мерзімді асқынулардың даму қаупін арттырады. Физиологиялық қауіптердің ұқсастығына қарамастан, нормативтік-құқықтық актілер әр елде әркелкі және көбінесе заманауи ғылыми деректерден артта қалып отыр. Мұндай айырмашылықтар жұмысшыларды қорғауда олқылықтарға әкеледі, трансшекаралық қызметті қиындатады және мониторинг жүргізуге кедергі жасайды.
Зерттеудің мақсаты. Ресей, Қазақстан және Қырғызстанның биік таулы аймақтарда еңбек ететін жұмысшыларға медициналық тексерулерді реттейтін нормативтік-құқықтық актілерін салыстырмалы талдау және олардың халықаралық нұсқаулар мен қазіргі ғылыми деректерге сәйкестігін бағалау.
Материалдар мен әдістер. Бұл салыстырмалы талдау ұлттық және халықаралық нормативтік-құқықтық актілерді, сондай-ақ биік таулы аймақтардағы гипобариялық гипоксия жағдайында еңбекке қатысты ғылыми әдебиеттер мен клиникалық нұсқауларды жан-жақты шолу арқылы жүргізілді.
Нәтижелер. Талдау барысында нормативтік-құқықтық актілердегі ресми қарсы көрсетілімдер тізімі мен гипобариялық гипоксия жағдайында еңбек етуге қатысты заманауи дәлелді деректер арасында айырмашылықтар анықталды. Ресей гипобариялық гипоксияны зиянды фактор ретінде нақты атап өтеді, бірақ тек жалпы қарсы көрсетілімдер береді. Қазақстан гипобәрияны мүлде қамтымайды, ал Қырғызстан атмосфералық қысымның төмендеуін мойындайды, бірақ геморрой мен жарық сияқты нақты дәлелсіз қарсы көрсетілімдерді енгізеді. Халықаралық ғылыми деректер жүрек-қантамырлық, тыныс алу, гематологиялық, неврологиялық және офтальмологиялық қауіптердің маңыздылығын көрсетеді, ал геморрой сияқты жағдайлардың ғылыми негізделген дәлелі жоқ.
Қорытынды. Нормативтік-құқықтық актілерді жаңарту мақсатқа сай болып табылады: гипобарияны жеке фактор ретінде бөліп көрсету және қарсы көрсетілімдерді халықаралық клиникалық нұсқауларға сүйене отырып нақтылау қажет. Халықаралық клиникалық нұсқаулармен (WMS, ESC, BTS) үйлестіру қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және артық шектеулер мен жеткіліксіз қорғаныстан сақтануға мүмкіндік береді.
Өзектілігі. Метаболикалық синдром псориазбен ауыратын науқастарда псориазы жоқ адамдарға қарағанда жиі кездеседі. Псориаз бен метаболикалық бұзылыстардың қатар жүруі жүрек-қантамыр қаупінің жоғарылауымен байланысты және кешенді профилактиканы талап етеді.
Мақсаты. Псориазбен ауыратын науқастардағы семіздікпен байланысты метаболикалық синдромның патогенездік тетіктері, қауіпті саралау құралдары және профилактикалық шаралардың дәлелдік базасы туралы заманауи деректерді жинақтау, сондай-ақ авторлар әзірлеген саралап профилактикалау алгоритмін ұсыну.
Материалдар мен әдістер. PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Cochrane Library, eLibrary және Google Scholar дерекқорларында табылған 2015–2026 жылдардағы жарияланымдарға нарративтік шолу жүргізілді. Жүйелі және нарративтік шолулар, метаталдаулар, интервенциялық және бақылаулық зерттеулер, менделдік рандомизация қолданылған жұмыстар және клиникалық нұсқаулықтар қарастырылды; авторлардың бұрын жарияланған зерттеу нәтижелері де пайдаланылды.
Нәтижелер. Псориаз бен метаболикалық бұзылыстардың байланысы екіжақты; ортақ тетіктерге жүйелі қабыну, инсулинге төзімділік, адипокиндер теңгерімсіздігі және эндотелий дисфункциясы жатады. Менделдік рандомизация қолданылған зерттеулер дене салмағы индексінің жоғарылауы псориаз қаупіне себептік әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Алты рандомизацияланған зерттеудің метаталдауында диета немесе дене белсенділігі арқылы салмақты азайту бақылау тобымен салыстырғанда PASI көрсеткішінің орта есеппен 2,59 балға төмендеуімен байланысты болды. Шолу мен авторлардың зерттеулері негізінде псориазы бар және дене салмағы индексі 28 кг/м²-ден жоғары науқастарға арналған алгоритм ұсынылды. Алдын ала әзірленген интегралды скринингтік индекс үш санатты бөліп, профилактика қарқындылығын жоспарлау үшін қолданылады. Иммунологиялық және генетикалық бөліктер зерттеу компоненттері ретінде қарастырылады.
Қорытындылар. Ұсынылған алгоритм псориаз кезіндегі профилактикалық шаралар мен дербестендіруді одан әрі зерттеу бағыттарын жүйелейді. Оның метаболикалық синдромды болжау қабілеті, клиникалық тиімділігі және қосымша зерттеулердің орындылығы тәуелсіз когортада проспективті тексеруді қажет етеді.
Кіріспе. Балалар арасында аутизм спектрі бұзылыстарының тіркелген таралу көрсеткішінің өсуі ерте анықтау мен дәл диагностиканың маңызын көрсетеді. Аутизм туралы түсініктердің дамуын талдау клиникалық критерийлер мен көмек көрсету тәсілдерінің қалыптасуын зерделеуге мүмкіндік береді.
Мақсаты. Жіктемелердің тарихи өзгерістерін және балаларды диагностикалаудың қазіргі тәсілдерін қарастыра отырып, аутизм тұжырымдамасы мен аутизм спектрі бұзылыстарының диагностикалық критерийлерінің дамуын талдау.
Материалдар мен әдістер. ScienceDirect, MEDLINE/PubMed, CyberLeninka, eLibrary және Google Scholar дерекқорларында жарияланымдарды іздеу арқылы әдебиеттерге аналитикалық шолу жүргізілді. Аутизмді зерттеу тарихы, оның клиникалық көріністері мен диагностикасы жөніндегі жарияланымдар, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының құжаттары және АҚШ-тағы Аутизм мен даму бұзылыстарын мониторингтеу желісінің эпидемиологиялық деректері қарастырылды. Аурулардың халықаралық жіктемесі мен Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының түрлі басылымдарындағы диагностикалық тәсілдер салыстырылды.
Нәтижелер. Қарастырылған дереккөздер аутизмнің ерте клиникалық сипаттамаларынан оны дербес диагностикалық санат ретінде бөліп көрсетуге және кейін спектрлік тәсілдің қалыптасуына көшуді көрсетеді. DSM-5 және DSM-5-TR бойынша диагноз әлеуметтік коммуникация мен өзара әрекеттесудің тұрақты бұзылыстарының шектеулі, қайталанатын мінез-құлық түрлерімен үйлесуіне және қосымша диагностикалық талаптардың орындалуына негізделеді. АХЖ-11-де зияткерлік даму мен функционалдық сөйлеу ерекшеліктерін сипаттайтын нақтылаушы белгілер қолданылады. Клиникалық көріністердің әркелкілігі мен қатар жүретін бұзылыстар дифференциалдық диагностиканы қиындатады. Тіркелген таралу көрсеткішінің өсуін бағалағанда анықтау әдістері мен зерттелетін топтар арасындағы айырмашылықтарды ескеру қажет.
Қорытынды. Аутизм спектрі бұзылыстарының қазіргі диагностикасы барлық диагностикалық критерийлерді, баланың даму тарихын, зияткерлік және сөйлеу қызметін, сондай-ақ қатар жүретін жағдайларды бағалауды талап етеді. Спектрлік тәсіл клиникалық әркелкілікті сипаттауға көмектеседі, бірақ дифференциалдық диагностиканың қажеттілігін жоймайды. Ерте анықтау және дараланған пәнаралық көмек балалардың бейімделуі мен әлеуметтік қызмет етуі үшін маңызды.
ISSN 2790-1297 (Online)