Жіті ішек инфекцияларымен сырқаттанушылық маусымдық сипатқа ие және климаттық факторлармен байланысты. Қызылорда облысында бұл көрсеткіштердің өзгерісін және ауа райы факторларының әсерін бағалау өзекті. Зерттеу эпидемиологиялық бақылау мен алдын алу шараларын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді.

Зерттеудің мақсаты: Қызылорда облысында жіті ішек инфекцияларымен сырқаттанушылықтың маусымдық ерекшеліктерін анықтау және климаттық факторлардың (температура, жауын-шашын мөлшері) сырқаттанушылыққа әсерін бағалау.

Материалы мен әдістері: Зерттеу барысында 492 бақылау қарастырылды. Деректер толық және сенімді болды. Статистикалық талдау Крускал–Уоллис критерийі және әртүрлі регрессиялық модельдер (сызықтық, квадраттық, экспоненциалдық және құрамдас) арқылы жүргізілді.

Нәтижелері: Сырқаттанушылық деңгейі қысқы айларда төмен, көктемде біртіндеп артып, жазда ең жоғары деңгейге жетеді, күзде біртіндеп төмендейді. Температураның өсуі сырқаттанушылықтың экспоненциалды түрде артуына ықпал етеді, ал жауын-шашын мөлшері оны төмендетеді. Сызықтық модель бойынша маусымдық форма сырқаттанушылықтың 95,5 %-ын түсіндіреді.

Қорытынды: Зерттеу эпидемиологиялық бақылау мен алдын алу шараларын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді және маусымдық фактордың сырқаттанушылыққа айқын әсерін дәлелдейді.

Балалық шақтағы бүйректің жедел зақымдануы көптеген себептерге, ауырлық дәрежесіне және созылмалы бүйрек ауруына өту қаупінің жоғары болуына байланысты өзекті мәселе болып табылады. Балалардағы бүйректің жедел зақымдануы жоғары сырқаттанушылық пен өлім-жітіммен байланысты екендігі туралы дәлелдер өсіп келеді. Бұл балалар реанимация бөлімшелерінде жиі кездеседі, жағдайлардың 10 % және 35 % құрайды. Диагноздың орташа жасы 10 жасты құрайды, оның айтарлықтай үлесі 15 пен 18 жас аралығындағы жасөспірімдерде кездеседі. Соңғы уақытта бұл мәселе тек медициналық мәселе ретінде ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік мәселе ретінде де маңызды бола бастады.

Мақсаты. 1 жастан 17 жасқа дейінгі балалардағы бүйректің жедел зақымдануы жиілігін және оның клиникалық-зертханалық көрінісін зерттеу.

Әдістері мен материалдары. 1 мен 17 жас аралығындағы бүйректің жедел зақымдануы диагнозы бар 56 жағдайға бір орталықтан ретроспективті зерттеу жүргізілді. Талдау 2022 жылдың қаңтарынан 2023 жылдың желтоқсанына дейін Алматы қаласындағы №2 қалалық балалар клиникалық ауруханасының нефрология бөлімшесі мен реанимация бөлімшесінің балалар стационарлық жазбаларын пайдалана отырып жүргізілді.

Нәтижелер. KDIGO (2012) жіктемесі бойынша 56 баланың жедел бүйрек зақымдалуының жиілігі: 0 кезең – 17,8 % (10), 1 кезең – 30,5 % (17), 2 кезең – 12,5 % (7) және 3 кезең – 39,2 % (22). Бүйректің жедел зақымдалуының келесі негізгі клиникалық және зертханалық көріністері анықталды: ісіну синдромы 37,5 %, негізінен төменгі аяқтарда локализацияланған (62 %), гипертониялық синдром 35,7 %, креатининнің жоғарылауы, шумақтық фильтрация жылдамдығының төмендеуі, гиперазотемия және протеинділік, гиперазотемия, протеинурияның жоғарылауы.

Қорытындылар. Бүйректің жедел зақымдануын ерте анықтау және балалар жағдайының ауырлығын уақтылы бағалау үшін KDIGO классификациясын қолдану ұсынылады (2012). Бүйректің жедел зақымдануының 1, 2 және 3 сатыларының эпизоды болған балалар созылмалы бүйрек ауруының даму қаупіне ұшырауы керек. Бүйрек алмастыру терапиясымен жедел бүйрек жарақатының эпизодынан кейін реанимация бөлімшелерінде емделетін балалар бүйрек қызметінің қалпына келуін бақылау және созылмалы бүйрек ауруларының терминалдық сатысының ықтимал қаупін ерте диагностикалау үшін 5 жыл бойы нефрологтың мұқият бақылауында болуы керек.

Балаларға арналған қауіпсіз және тиімді қабынуға қарсы дәрілік түрлерді әзірлеу қазіргі фармацевтикалық ғылымның маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Стероидты емес қабынуға қарсы препараттардың ішінде мелоксикам клиникалық тұрғыдан жиі қолданылатын заттардың бірі саналады.

Зерттеудің мақсаты: Балаларға арналған мелоксикам таблеткаларының (қабықшамен қапталған, әсері ұзартылған, арнайы доза) клиникаға дейінгі уыттылығы мен қабынуға қарсы белсенділігін зерттеу.

Әдістер мен материалдар: Жануарларда жедел уыттылықты анықтау, сондай-ақ гистамин-индукцияланған және каррагениндік асептикалық қабыну модельдерінде арнайы фармакологиялық белсенділігін бағалау жүргізілді.

Нәтижелері: Зерттеу нәтижелері балаларға арналған мелоксикам таблеткалары уытты емес екенін және олардың қабынуға қарсы белсенділігі салыстыру препаратына қарағанда жоғары екенін көрсетті.

Мелоксикам 3,75 мг + цианокобаламин 0,002 мг балаларға арналған таблеткаларының арнайы белсенділігін зерттеу нәтижелері препараттың эксперименттік асептикалық қабыну модельдерінде қабынуға қарсы белсенділігі жоғары екенін айқындады. Бұл мелоксикам дәрілік затының цианокобаламинмен үйлестірілуі нәтижесінде қабынуға қарсы әсерінің күшеюін көрсетеді.

Қорытынды: Алынған нәтижелер зерттелуші препарат – мелоксикам балаларға арналған таблеткаларының қабынуға қарсы белсенділігі салыстырмалы мелоксикам препаратынан жоғары екендігін көрсетті.

Кіріспе.Ишемиялық жүрек ауруы әлем бойынша өлім-жітімнің жетекші себептерінің бірі болып табылады, бұл халық арасында қолжетімді және инвазивті емес скрининг құралдарын енгізудің өзектілігін арттырады.

Зерттеудің мақсаты – тағылатын фотоплетизмографиялық құрылғы негізінде жүрек соғу ырғағының вариабелділігі параметрлерін қолданып, ишемиялық жүрек ауруы қаупін бағалау мүмкіндігін зерттеу.

Материалдар мен әдістер. Зерттеу барысында фотоплетизмографияға негізделген, саусаққа тағылатын «Zhurek» IoT құрылғысы құрастырылды; құрылғы жүрек соғу ырғағының вариабелділігін нақты уақытта есептейді. «Zhurek» көрсеткіштері үш-қорғасындық Холтерлік электрокардиография деректерімен салыстырылды, ал ангиографиялық түрде диагнозы расталған пациенттер мен сау еріктілерден алынған деректерге машиналық оқыту алгоритмдері қолданылды.

Нәтижелер. Холтерлік электрокардиографиямен салыстырғанда жаңа құрылғының өлшеу нәтижелеріндегі ауытқулар клиникалық тұрғыдан қолайлы деңгейде болды; жүрек соғу ырғағының вариабелділігі параметрлері, әсіресе төмен жиілікті қуат және пациенттің жасы, ишемиялық жүрек ауруын айқындаудың негізгі дискриминациялық көрсеткіштері ретінде анықталды.

Қорытынды. «Zhurek» құрылғысы ишемиялық жүрек ауруы қаупін ауқымды стратификациялауға жарамды және денсаулық сақтауда аурудың пайда болуын күтуден оны ерте алдын алуға бағытталған проактивті модельге көшуге мүмкіндік бере алады.

Кіріспе. Остеосинтезге арналған импланттарды жасау кезінде мамандар практикалық жұмыста қолданған кезде импланттардың артықшылықтарын, беріктік сипаттамаларын және сенімділігін биомеханикалық негіздеу мақсатында математикалық (компьютерлік) моделдеуді көбірек пайдаланады. Математикалық моделдеу импланттың механикалық үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін максималды пайдалы ақпаратты алуға мүмкіндік береді.

Зерттеудің мақсаты. KOMPAS-3D (APM FEM) бағдарламасын және Autodesk Inventor PR бағдарламасын пайдалана отырып, шекті нәтижелер әдісін (FEM) қолдана отырып, «бұғана – ілмек тәрізді пластина» және «бұғана – ілмек тәрізді пластина – лавсан лентасы» биомеханикалық жүйелеріндегі кернеу-деформация күйін (SSS) зерттеу.

Материалдар мен әдістер. Мақалада акромион-бұғаналық буынды жаңа комбинациялық әдісті қолдану арқылы қалпына келтіру әдісі («Акромион-бұғаналық буынды қалпына келтірудің жаңа комбинациялық әдісі» 03.03.2023 ж. № 36128 Қазақстан Республикасының өнертабысқа патенті) сипатталған.

Нәтижелер. KOMPAS-3D бағдарламасын (APM FEM), Autodesk Inventor PR көмегімен соңғы элементтер әдісін пайдалана отырып, «бұғана – ілмек тәрізді пластина» және «бұғана – ілмек тәрізді пластина – лавсан лентасы» биомеханикалық жүйелердегі кернеулі-деформациялық күйдің жағдайына математикалық талдау жүргізілді. Тапсырманы жүзеге асыру үшін бұғана мен жауырынның орташаланған виртуалды стереолитографиялық 3D компьютерлік моделі (STL модель) әзірленді.

Ақырлы-элементтік талдау нәтижесінде жаңа біріктірілген әдіс эквивалентті кернеулерді 8,16-дан 4,19 МПа-ға дейін төмендетуге, ілгектің жылжуын 1,5-тен 0,03 мм-ге дейін төмендетуге және қауіпсіздік шегінің минималды коэффициентін 1,74-тен 1,93-ке дейін арттыруға мүмкіндік беретіні анықталды.

Қорытынды. Биомеханикалық зерттеулердің нәтижелері акромион-бұғаналық буынды жаңа комбинациялық әдісті қолдану арқылы қалпына келтіру әдісі осы буынды ілмек тәрізді пластина көмегімен бекітудің классикалық әдісіне қарағанда келесі артықшылықтары туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді: ілмектің ілгегі орналасқан жерде кернеу 1,9 есе азаяды; пластина ілмегінің ығысуы 50 есе азаяды; беріктік коэффициент 1 минутқа артады.

Кіріспе. Мезгілсіз өлім денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігінің көрсеткіші ретінде жиі қолданылады. Денсаулық сақтау органдары олқылықтарды анықтау, денсаулық сақтау шараларына басымдық беру және саясатты хабардар ету үшін мезгілсіз өлімді қадағалайды. Қазақстанда мезгілсіз өлім жан-жақты талданған жоқ. Біздің зерттеуіміздің мақсаты Қазақстан Республикасында мезгілсіз өлім-жітімді зерттеу болып табылады.

Материалдар мен әдістері. Преждевременная өлім-жітім көрсеткіштерін талдау 2014–2021 жылдар аралығындағы С. Қайырбекова атындағы Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығының деректері негізінде жүргізілді, жынысы мен өлім себептері Халықаралық аурулар жіктемесінің 10-нұсқасына сәйкес ескерілді. Барлық жағдайлар төрт негізгі санатқа топтастырылды: инфекциялық емес аурулар, инфекциялық аурулар, аналық және неонаталдық себептер, сондай-ақ жарақаттар. Жас топтары 0–4 жастан 70–74 жасқа дейінгі аралықтарды қамтыды. Нәтижелердің салыстырмалылығын қамтамасыз ету үшін жас бойынша стандартталған өлім-жітім коэффициенттері (ЭЫДҰ стандарты, 2015 ж.) қолданылды. Статистикалық деректерді өңдеу Microsoft Excel және SPSS бағдарламалық құралдарының көмегімен жүргізілді.

Нәтижесі. 2014 жылдан 2021 жылға дейін Қазақстанда мезгілсіз өлім-жітім көрсеткіштері ауытқып, көптеген өңірлерде 2019 жылға дейін төмендеді, одан кейін 2020 және 2021 жылдары, әсіресе COVID-19 пандемиясына байланысты күрт өсу байқалды. Жұқпалы емес аурулардан болатын мезгілсіз өлім 2019 жылға дейін төмендеді, бірақ 2020 және 2021 жылдары өсті. Жұқпалы аурулар, ана мен неонатальды өлім-жітім 2019 жылға дейін төмендеді, содан кейін пандемияға байланысты өсті. Жарақаттан болатын өлім-жітім 2018 жылы және 2020 жылы күрт өсті. Абсолютті өзгерістер жұқпалы аурулардың, ана мен неонатальды аурулардың және жұқпалы емес аурулардың төмендеуін көрсетеді, ал жарақаттанудан өсті. Жалпы мезгілсіз өлім 49 %-ға төмендеді.

Медицина қызметкерлердегі мазасыздықты анықтау және оның деңгейін бағалау маңызды мақсаттардың бірі болып табылады. Себебі маманның психоэмоционалдық жағдайы, оның жұмысының өнімділігі мен сапасына тікелей әсер етеді. Әлемде қазіргі уақытта мазасыздықты бағалайтын құралдар көптеп кездеседі. Сол құралдардың бірі – Спилбергердің мазасыздық пен тұлғалық бұзылыстарды анықтау сауалнамасы. Аталмыш сауалнама дүние жүзінде кең қолданылатын құралдар қатарында, алайда медицина қызметкерлеріне бейімделген валидацияланған қазақша нұсқасы жоқ.

Зерттеудің мақсаты: медицина қызметкерлерде кездесетін мазасыздықты бағалау үшін Спилбергердің мазасыздықты бағалау сауалнамасын қазақшаға аударып, мәдени-лингвистикалық бейімдеу және валидациялау.

Әдістері: Бұл көлденең зерттеуге жасы 25-45 арасындағы 51 респондент қатысты. Әдістеме тәжірибелі қос тілді маманмен бағаланып аударылды, бейімделгеннен кейін ішкі келісімділігі, түпнұсқасымен ұқсастығы және қазақша нұсқасының сенімділігі бағаланды. Құрылымдық тұрғыдан жарамдылығы факторлық талдау әдісімен бағаланды.

Нәтижелер: Ситуациялық және тұлғалық мазасыздықты бағалайтын бөлімдерде альфа-Кронбах - 0,946 және 0,892 құрап, әдістеменің ішкі келісімділігінің өте жақсы деңгейін сипаттады. Факторлық талдауда бастапқы үлгіге сәйкес келетін екіфакторлық құрылым анықталды және модельдің сәйкестігін растады.

Қорытынды: Спилбергердің мазасыздықты бағалау әдістемесінің қазақша үлгісі жоғары сенімділік пен жарамдылықты көрсетті. Әдістеме медицина саласындағы мамандарда мазасыздықты өзідігінен бағалау құралы ретінде жарамдылығын көрсетті.

Кіріспе. Антибиотиктерге төзімділіктің өсуі жаһандық денсаулық сақтау жүйесіне қауіп төндіріп, микробқа қарсы потенциаторларға деген қызығушылықты арттырып отыр. Йод негізіндегі қосылыстар бактерияларға төзімділігі төмен және кең спектрлі әсерімен ерекшеленеді. Оларды өндірістік деңгейде қолдану үшін технологияны масштабтау және тұрақты сапалы өнім алу маңызды.

Зерттеу мақсаты. Йод негізіндегі микробқа қарсы фармацевтикалық субстанция-потценциаторды тәжірибелік өндіріс жағдайында масштабтау процесін жүргізу, технологиялық параметрлерді оңтайландыру және дайын өнімнің сапалық, тұрақтылық сипаттамаларын бағалау.

Материалдары мен әдістері. Зерттеу «Инфекцияға қарсы препараттар ғылыми орталығы» АҚ-ның тәжірибелік өндіріс пен зертханаларында жүргізілді. Құрамында йод, калий йодиді, крахмал, поливинил спирті және бейтарап тұздар бар субстанция дайындалды. Физика-химиялық талдаулар (рН, тығыздық, сандық құрам), микробиологиялық тазалық және 12 айлық тұрақтылық сынамалары жүргізілді. Үш өндірістік серия дайындалып, мәліметтер өңделді.

Нәтижелер. Дайын өнім сапасы барлық нормативтік талаптарға сай болды: йод мөлшері 8,33–8,39 мг/мл, калий йодиді – 11,73-11,83 мг/мл, рН – 4,24-4,27, тығыздық – 1,062-1,063. Микробиологиялық тазалық көрсеткіштері талаптарға толық сәйкес. Зерттеу барысында өндірістің негізгі кезеңдерінде (шикізатты өлшеу, араластыру, гидролиз, дайын өнімді алу, сапаны бақылау, буып-түю және таңбалау) маңызды технологиялық параметрлер талданды.

Қорытынды. Йод негізіндегі микробқа қарсы субстанцияны масштабтау барысында алынған нәтижелер бұл затты өнеркәсіптік өндіріске енгізуге мүмкіндік беретін маңызды ғылыми-технологиялық база болып табылады. Масштабталған технология сапалы, тұрақты және қауіпсіз өнім өндіруге мүмкіндік береді. Зертханалық деңгейден тәжірибелік өндірістік алаңда масштабтау нәтижесінде йод негізіндегі микробқа қарсы потенциаторды өндірудің критикалық параметрлері айқындалып, технологиялық шарттары оңтайландырылды. Алынған нәтижелер фармацевтикалық субстанцияны өнеркәсіптік өндіріске енгізуге негіз болады және оның өсіп келе жатқан сұранысын қанағаттандыруға ықпал етеді.

Кіріспе. Бұл әдеби шолу фотоплетизмография мен жүрек соғу ырғағының вариабельділігін қолдана отырып, жүрек-қан тамырлары қаупін бағалаудың заманауи әдістеріне арналған. Тамыр қабырғасының жағдайын, артериялардың қаттылығын, жүрек соғу жиілігін және микроциркуляцияны талдаудың инвазивті емес тәсілдері, сондай-ақ олардың жүрек-қантамырлары қауіп факторларымен байланысы қарастырылады.

Мақсаты: Фотоплетизмографияның жүрек-қантамырлары қаупін ерте анықтаудың инвазивті емес әдісі ретіндегі мүмкіндігін талдау және оны клиникалық тәжірибеде кеңінен қолдану қажеттілігін негіздеу.

Материалдар мен әдістер: PubMed, Google Scholar, Cochrane кітапханасы, Scopus Preview, eLibrary және Cyberleninka дерекқорларында жүрек соғу ырғағының вариабельділігін және фотоплетизмографияны бағалау әдістері бойынша халықаралық және отандық дереккөздер ізделді. Іздеу кезеңі соңғы 10 жылды қамтыды.

Нәтижелер және талқылау: Шолу фотоплетизмография мен жүрек соғу ырғағының вариабельділігінің субклиникалық тамырлық өзгерістерді көрсетуге және жүрек-қантамырлары оқиғаларын болжауға қабілетті ақпараттық сандық маркерлер ретінде мүмкіндігін көрсетті. Дегенмен, шолу барысында шектеулер де анықталды: стандартталған сигнал жазу хаттамаларының жоқтығы, деректер сапасының өзгергіштігі, ұзақ мерзімді клиникалық нәтижелердің болмауы және модельдердің сыртқы валидациясының шектеулілігі. Ұсынылған деректер жүрек-қантамырларының денсаулығын кешенді бағалау үшін әрі қарай перспективалық зерттеулер жүргізу, сигнал сапасын жақсарту, түсіндірілетін жасанды интеллект модельдерін әзірлеу және фотоплетизмография/жүрек соғу ырғағының вариабельділігінің басқа биомаркерлермен біріктіру қажеттілігін растайды.

Қорытынды: Бұл әдеби шолу фотоплетизмографияның ерте жүрек-қан тамырларын бағалау үшін перспективалы және қолжетімді инвазивті емес әдіс екенін көрсетеді. Фотоплетизмография сигналдарын талдау артериялық қаттылықты, тамыр тонусын және жүрек-қан тамырлары қаупімен байланысты басқа да ерте субклиникалық өзгерістерді анықтауға мүмкіндік береді. Дегенмен, жоғары әлеуетіне қарамастан, әдістің клиникалық қолданылуы стандартталған хаттамалардың жоқтығы, құрылғылардың гетерогенділігі, деректер сапасының өзгергіштігі, клиникалық валидацияның жеткіліксіздігі және ұзақ мерзімді нәтижелері жоқ көлденең қима зерттеулердің басымдығымен шектеледі.

Кіріспе. Кене арқылы таралатын инфекциялар Borrelia burgdorferi sensu lato геноидтары тудыратын Лайм боррелиозы және Borrelia miyamotoi жататын қайталанатын қызба топтарына жататын боррелияны тудырады.

Жұмыстың мақсаты. Біздің жұмысымыздың мақсаты ұқсас клиникалық көріністері бар инфекциялармен дифференциалды диагностика жүргізу және кең медициналық жұртшылықтың олардың клиникалық көріністері мен зертханалық диагностиканың ерекшеліктерін түсіну үшін кене арқылы қайталанатын қызба жағдайын стандартты анықтауды әзірлеу болды.

Материалдар мен әдістер. Біз әдеби дереккөздер бойынша кене арқылы қайтарылатын қызбаның расталған жағдайларының клиникалық-эпидемиологиялық көріністеріне талдау жасадық, өсімдіктерден жиналған 521 кененің полимеразды тізбекті талдауында және шағып алған беттерден және динамикада шағып алған 54 кененің, сондай-ақ иммуночип әдісімен 42 қызбалы науқастың зерттеуін жүргіздік. Полимеразды тізбекті талдау-оң болды, сәйкесінше- 27/521 (5,2 %) және кенелердің 1/54 (1,9 %). Пациенттердің 61 үлгісінің 8,2 %-ы (5/61) әртүрлі боррелий антигендеріне антиденелер үшін оң болды.

Нәтижелер. Біз болжамды, ықтимал және расталған жағдай кезеңдерінен тұратын әдеби деректер негізінде әзірленген анықтаманы біз кене арқылы қайтарылатын қызба жағдайларын анықтау үшін қолдандық, бұл жағдайлардың барлығы стандартты анықтамаға сәйкес келеді.

Қорытынды. Осылайша, кене арқылы қайталанатын қызба этиологиясы түсініксіз және кене шағып алған адамдар тобында таралады, дегенмен бұл инфекция ресми тіркеуде жоқ және сәйкесінше эпидемиологиялық қадағалау жоқ. Медицина қызметкерлерінің хабардарлығы мен сақтығын арттыру үшін біз боррелиозды кене арқылы қайтарылатын қызба жағдайының стандартты анықтамасын әзірледік, ол сондай-ақ әзірленген зертханалық диагностика хаттамасы ретінде жүйеге Қазақстан Республикасының өңірлерінде кене инфекцияларын эпидемиологиялық қадағалауды кеңінен енгізу қажет.

Кіріспе. Даунсиндромынемесетрисомия21-еңжиі кездесетін генетикалықбұзылулардыңбіріжәне21-шіхромосоманыңқосымшакөшірмесініңболуына байланысты.Оның пайда болу жиілігі750-1000 жаңа туған нәрестегешамамен1жағдайды құрайды.

Мақсаты: Даун синдромы бар балалардағы стоматологиялық аурулардың ерекшеліктері мен таралуы жөніндегі заманауи деректерді талдау.

Материалдар мен әдістер. PubMed, Scopus, Web of Science, Google Scholar және eLIBRARY деректер базаларында, сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Американдық стоматологиялық қауымдастық және Американдық балалар стоматологиясы академиясы материалдарында жүйелі әдебиет іздеуі жүргізілді. Іздеу Down syndrome, children, oral health, periodontal disease, dental defects және олардың синонимдері сияқты негізгі сөздерді қолдану арқылы орындалды. Іздеуге 2010-2025 жылдары ағылшын және орыс тілдерінде жарияланған мақалалар енгізілді. Шолуға Даун синдромы бар балалардың ауыз қуысының жағдайына, стоматологиялық аурулардың таралуына, қауіп факторларына, профилактика және емдеу ерекшеліктеріне арналған зерттеулер енгізілді.

Нәтижелер. 2010-2025 жылдар аралығындағы басылымдарды талдау Даун синдромы бар балалардағы стоматологиялық патологияның пародонт ауруларының жоғары таралуымен және жиі бас сүйек-бет ауытқуларымен сипатталатынын көрсетті. Бұл топтағы тісжегінің таралуы туралы деректер қарама-қайшы және әртүрлі зерттеулерде айтарлықтай ерекшеленеді. Зерттеулер сонымен қатар ауыз қуысының денсаулығы морфологиялық ерекшеліктермен, иммундық жүйенің өзгеруімен және ауыз қуысының гигиенасы деңгейімен байланысты екенін көрсетеді.

Қорытынды. Даун синдромы бар балаларда анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктердің, иммундық жүйенің бұзылуының және мінез-құлық факторларының үйлесуіне байланысты стоматологиялық аурулардың қаупі жоғары. Ең көп таралған патологиялар-бұл тісжегі және пародонт аурулары, олар ерте диагностика мен алдын-алуды қажет етеді. Алдын алу шараларының тиімділігіне хлоргексидин мен бейімделген тіс щеткаларын қолдану арқылы қол жеткізіледі. Халықаралық ұсыныстар жеке күтімнің, тіс дәрігеріне жиі барудың және басқа мамандармен үйлестірудің қажеттілігін көрсетеді. Негізгі кедергілер стоматологтардың шектеулі сенімділігі және мамандандырылған көмектің болмауы болып қала береді. Білім беру бағдарламалары мен стандартталған хаттамаларды қамтитын кешенді тәсіл Даун синдромы бар балалардың стоматологиялық денсаулығы мен өмір сүру сапасын жақсартуға қабілетті.

Кіріспе. Мақала Қазақстан Республикасында және әлемдік тәжірибеде әйелдердің репродуктивтік денсаулығын сақтау мен жақсартуға бағытталған заманауи инновациялық тәсілдерді талдауға арналған. Авторлар репродуктивті денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін арттырудағы медициналық, цифрлық және ұйымдастырушылық-әлеуметтік инновациялардың рөлін ғылыми тұрғыдан негіздеуге, сондай-ақ демографиялық және медициналық-әлеуметтік қиындықтарды ескере отырып, оларды одан әрі дамытудың басым бағыттарын анықтауға тырысты.

Зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасында әйелдердің репродуктивті денсаулығын қорғау мен жақсартудың заманауи инновациялық тәсілдерін және әлемдік тәжірибені талдау және оларды дамытудың басым бағыттарын анықтау.

Материалдар мен әдістер. Зерттеу материалдарына Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының және Біріккен Ұлттар Ұйымының халық саны қорының ресми статистикалық деректері мен аналитикалық есептері, Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары мен мемлекеттік бағдарламалары, сондай-ақ репродуктивті медицина саласындағы отандық және халықаралық ғылыми зерттеулердің нәтижелері кірді. Зерттеуде жүйелік және салыстырмалы талдау, ғылыми деректерді синтездеу және ұлттық және халықаралық репродуктивті денсаулық стратегияларының мазмұндық талдауы әдістері қолданылды.

Нәтижелерi. Зерттеулер көрсеткендей, интеграцияланған бастапқы медициналық-санитарлық көмек модельдерін, скринингтік және алдын алу бағдарламаларын, телемедицинаны, көмекші репродуктивті технологияларды және цифрлық білім беру платформаларын енгізу денсаулық сақтаудың қолжетімділігі мен сапасын жақсартуға, қауіп факторларын ерте анықтауға, ана мен перинатальды өлімді азайтуға және әйелдер мен жастар арасында жауапты репродуктивті мінез-құлықты насихаттауға көмектеседі.

Қорытынды. Әйелдердің репродуктивті денсаулығы жүйесін одан әрі дамыту үшін дәлелді және жекелендірілген тәсілдерді кеңейтуге, болжау мен скрининг бағдарламаларын жетілдіруге және демографиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған инновациялық шешімдерді мемлекеттік қолдаудың үздіксіз жүргізілуі қажет.